Bretton Woods wankelt: Amerikaanse afbraak, Europese aarzeling
Samenvatting van het artikel
— De VS ondermijnen structureel het multilaterale handelssysteem
— China bouwt een alternatief economisch en financieel netwerk uit
— Europa beschikt over de middelen maar blijft aarzelend en verdeeld
Juli 1944. De oorlog raast nog in alle hevigheid wanneer 44 landen samenkomen in het Mount Washington Hotel in New Hampshire. Hun missie: een wereldeconomie ontwerpen die een nieuwe oorlog onmogelijk zou maken. Wat zij bouwden rond het IMF en de toekomstige Wereldbank, drie jaar later aangevuld met de GATT, was onvolmaakt. Maar dit geraamte van regels en instituten schraagde tachtig jaar lang een orde die handel, welvaart en vrede mogelijk maakte. Vandaag sterft die orde niet door Chinese agressie. Ze sterft door Amerikaanse desertie, terwijl de Europese aarzeling de hand deelt in deze collectieve zelfmoord.
Een structurele Amerikaanse afbraak
De Amerikaanse afbraak is structureel, niet louter "Trumpiaans". Al in 2011 weigerde de regering-Obama de herbenoeming van Jennifer Hillman bij de Beroepsinstantie van de WTO te steunen; een primeur. In 2016 blokkeerde diezelfde regering de Zuid-Koreaan Seung Wha Chang, voor het eerst in de geschiedenis van de WTO vanwege expliciete meningsverschillen over zijn vonnissen. Trump hoefde deze bipartisan ontsporing alleen maar om te zetten in een vernietigingsstrategie: door elke benoeming via de consensuseis te weigeren, ontnam hij de "Hoge Raad" van de wereldhandel sinds december 2019 zijn quorum. De tweede regering-Trump ging nog verder. De zogeheten "wederkerige" invoertarieven van 2 april 2025 deden het effectieve gemiddelde Amerikaanse tarief stijgen van 2,5% naar ongeveer 27%, het hoogste niveau in een eeuw en een openlijke schending van het principe van de meestbegunstigde natie. De scheidsrechter negeert de regels niet langer; hij vertrapt ze.
Een alternatieve orde in opbouw
Dit vacuüm blijft niet onbenut. Peking presenteert zich als verdediger van de status quo, maar die houding is louter instrumenteel. Daaronder bouwt China aan een parallelle architectuur: de Nieuwe Ontwikkelingsbank, die leent zonder de westerse voorwaarden van begrotingsconsolidatie en goed bestuur; het CIPS-systeem, dat technisch nog afhankelijk is van Swift voor berichtgeving maar een autonoom verrekeningscircuit in yuan opzet; de Nieuwe Zijderoutes, waarvoor sinds 2013 bijna 1.400 miljard dollar is toegezegd in 150 landen; en de BRICS, een platform voor wie strategische autonomie zoekt. Het geheel is nog niet coherent. India remt de dedollarisering af terwijl het Russische aankopen in roepies afrekent, en de Chinese dominantie jaagt sommige partners angst aan. Maar de massa is er: 44% van het mondiale bbp in koopkrachtpariteit en meer dan 55% van de mensheid sinds de uitbreidingen van 2024 en 2025. Dit zijn niet langer de contouren van een marginale betwisting, het is een alternatieve orde in aanbouw.
Voor België is dit existentieel. Onze export van goederen en diensten weegt voor bijna 80% op het bbp. De haven van Antwerpen-Brugge, de tweede containerhaven van Europa die Rotterdam op enkele duizenden TEU nadert, behandelde 278 miljoen ton in 2024. De Antwerpse chemie, de Brabantse pharma, de Luikse staalindustrie en duizenden kmo's leven bij de gratie van voorspelbare regels. Een wereld van rivaliserende blokken, politieke invoertarieven en bilaterale akkoorden treft hen in het hart.
Europa tussen ambitie en terughoudendheid
Europa heeft de middelen om te handelen, maar zet ze te laat en onder dwang in. Het Mercosur-dossier, geopend in 1999, werd pas op 17 januari 2026 in Asunción ondertekend na zesentwintig jaar vertraging door Frans, Pools en Oostenrijks landbouwprotectionisme. En de volledige ratificatie door alle lidstaten blijft onzeker, nu het Europees Parlement op 21 januari al naar het Europees Hof van Justitie is gestapt. Het was niet de Europese overtuiging die het dossier vlot trok, maar de tarieven van Trump. Het mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens (CBAM) is principieel verdedigbaar, maar wordt door de meeste handelspartners ervaren als groen protectionisme. Zolang de EU multilaterale samenwerking predikt terwijl ze commerciële koudwatervrees vertoont, blijft haar leiderschap niet meer dan een vrome wens.
De orde redden vereist dus een lucide hervorming. Bij de G20 moet de overvolle agenda worden losgelaten om terug te keren naar financiële stabilisatie, met een versterkte trojka en de OESO als permanent secretariaat. Bij de Wereldhandelsorganisatie moet het dogma van consensus worden doorbroken: wie wil samenwerken gaat vooruit, wie blokkeert houdt de rest niet langer in gijzeling. En Europa moet thuis pijnlijke keuzes durven maken voordat het die van anderen eist: de ratificatie van Mercosur afronden, de deur openzetten voor het CPTPP (Trans-Pacific Partnership), de inzet in het IMF en de Wereldbank herkapitaliseren en het mechanisme voor koolstofcorrectie zo kalibreren dat het niet langer als wapen wordt gezien.
De wereld heeft geen bewaker meer die de orde in zijn eentje handhaaft. België en Europa kunnen die taak niet uitbesteden aan een Washington dat besloten heeft de boel te saboteren. Nietsdoen zal ons eerst onze welvaart kosten, en daarna onze politieke stabiliteit. In 1944 begrepen de afgevaardigden in Bretton Woods dat een wereldeconomie waarin het "ieder voor zich" regeert, altijd in de loopgraven eindigt. Wij zijn dat vergeten. Er rest ons weinig tijd om het ons te herinneren voordat de geschiedenis ons daar hardhandig aan helpt.
