Khamenei is dood. Waarom een deel van links daar moeite mee heeft

Toen het nieuws van het overlijden van Ali Khamenei, de hoogste leider van de Islamitische Republiek Iran, werd bevestigd, veroorzaakte dat wereldwijd een schokgolf. Voor miljoenen Iraniërs betekende deze dood — die plaatsvond tijdens een gezamenlijke militaire operatie van de Verenigde Staten en Israël — het einde van decennia van onderdrukking en lijden. In de straten van Teheran en in de diaspora waren scènes van vreugde, vermengd met ongeloof, te zien, een weerspiegeling van de diepe spanningen die de Iraanse samenleving hebben getekend gedurende het bewind van de sjiitische geestelijke.

En toch kwam in het hart van het Westen een diepe ideologische breuklijn aan het licht, vooral binnen delen van de internationale linkerzijde, over wat de verdwijning van de hoogste leider werkelijk betekent.

Voor sommigen op links vormt de dood van Khamenei, in plaats van een moment van bevrijding, een ongemakkelijke — zelfs verontrustende — gebeurtenis. Hoe kan men immers de verdediging van de mensenrechten verzoenen met het idee dat het einde van een regimefiguur wordt opgelegd door een buitenlandse militaire interventie? Deze vraag — zowel politiek als moreel — staat centraal in de huidige verdeeldheid.

Dissonantie tussen principes en geopolitiek

De westerse linkerzijde, met name in haar pacifistische en anti-imperialistische stromingen, heeft haar politieke kritiek vaak opgebouwd rond een principiële afwijzing van buitenlandse interventies, ongeacht de rechtvaardiging ervan. Sommige analisten en activisten reageerden daarom op de dood van Khamenei door niet de man zelf te veroordelen, maar de externe actie die zijn leven beëindigde. Volgens hen kan de soevereiniteit van volkeren slechts worden gerespecteerd wanneer politieke verandering van binnenuit komt, zonder militaire inmenging.

Voor deze stemmen gaat het niet om steun aan het Iraanse regime, maar om het verdedigen van een principe van niet-inmenging en om bezorgdheid over het precedent dat wordt geschapen wanneer een autoritaire leider met geweld wordt uitgeschakeld. Het is een interpretatie die vooral een imperialistische logica ziet waar anderen een kans voor democratische vooruitgang menen te herkennen.

Een diepe morele tegenstelling

Dit debat legt een morele spanning bloot die een deel van links doorkruist: hoe kan men universele rechten en de emancipatie van volkeren verdedigen en tegelijk weigeren te erkennen dat er tirannieën bestaan waarvan de verdwijning gewenst kan zijn door de mensen die eronder lijden?

Die spanning is reëel. Sommigen verdedigen humanistische principes en verzetten zich tegen onmenselijkheid, maar vrezen tegelijk dat het verdwijnen van een autoritair regime een onzekere — maar mogelijk bevrijdende — leegte zou creëren.

Wat veel Iraniërs en internationale waarnemers verbaast, is dat de vreugde die in verschillende wijken van Teheran en binnen de diaspora werd geuit na de aankondiging van Khamenei’s dood voor sommigen in het Westen moeilijk te begrijpen lijkt. Anti-imperialistische reflexen worden soms zo sterk dat ze doen vergeten dat er volkeren zijn die al jaren vechten voor hun vrijheid, en niet voor abstracte geopolitieke evenwichten.

Naar een heroverweging van links?

De dood van Khamenei werpt daarom een bredere vraag op: kan de westerse linkerzijde een coherente kritiek op autoritaire macht formuleren en tegelijk trouw blijven aan haar principes van rechtvaardigheid en vrijheid, zonder zich te verschansen in anti-systeemposities die uiteindelijk kunnen overgaan in een onbedoelde vorm van bewondering voor de regimes die zij beweert te bestrijden?

Dit debat is niet enkel tactisch of strategisch. Voor een politieke stroming die zich beroept op vrede, vrijheid en vooruitgang, is het in wezen existentieel.