Wikipedia, het zionisme en degenen die vandaag onze werkelijkheid vormgeven (Opinie)

Jarenlang klonk op scholen steeds opnieuw dezelfde waarschuwing: “Gebruik Wikipedia nooit als een absolute bron.” De boodschap was duidelijk: de online encyclopedie kon een uitstekend vertrekpunt zijn, maar zeker geen eindpunt.

Die aanbeveling lijkt vandaag grotendeels achterhaald.

Wikipedia richt zich inmiddels niet meer alleen tot studenten. De encyclopedie voedt ook zoekmachines zoals Google, spraakassistenten en grote taalmodellen voor artificiële intelligentie. De artikelen ervan vormen een belangrijke bouwsteen van de informatie die dagelijks op het internet circuleert.

Wanneer een definitie op Wikipedia verandert, gaat het dus niet langer alleen om een aangepaste webpagina. Het heeft gevolgen voor een veel groter deel van onze digitale informatieomgeving.

Daarom verdient de huidige definitie van het zionisme bijzondere aandacht.

De impact van de eerste woorden

De Engelstalige versie van Wikipedia omschrijft het zionisme niet langer in eerste instantie als de Joodse nationale beweging die aan het einde van de 19e eeuw ontstond. De definitie opent nu met een benadering die het zionisme meteen in verband brengt met de kolonisatie van Palestina.

Die redactionele keuze is niet zonder betekenis. Ze beschrijft niet alleen een historisch debat, maar geeft voorrang aan één specifieke interpretatie nog vóór de lezer kennismaakt met andere visies.

Een encyclopedie moet controverses weergeven. Ze zou nooit mogen beginnen door impliciet een van de interpretaties als uitgangspunt te nemen, zeker niet wanneer die volgens sommigen historisch onjuist is. Toch is dat precies het gevoel dat de huidige Engelstalige Wikipedia-pagina over het zionisme oproept.

Er zijn uiteraard historici die het zionisme vanuit een kolonialistisch perspectief analyseren. Sommigen betwisten zelfs de legitimiteit van de oprichting van de staat Israël. Het is eigen aan elke democratie dat dergelijke debatten en soms zeer scherpe kritiek een plaats krijgen.

Maar het is niet de taak van een encyclopedie om die visie tot het vertrekpunt te maken van een beweging die historisch gezien in de eerste plaats ontstond als een streven naar zelfbeschikking van het Joodse volk en naar de heroprichting van een staat op zijn historische grondgebied.

Een encyclopedie begint met definiëren. Daarna volgt de bespreking van de controverses. De volgorde omdraaien gaat verder dan redactionele neutraliteit: het legt de lezer al een ideologisch kader op.

De rol van een encyclopedie is niet om een historisch debat al in de eerste zin te beslechten. Haar taak is uit te leggen waarom dat debat bestaat. Dat onderscheid is fundamenteel.

Een definitie is nooit slechts een samenvatting. Ze bepaalt het vertrekpunt van de redenering. En wie het vertrekpunt kiest, beïnvloedt ook het traject dat de lezer daarna aflegt.

De vergelijking tussen verschillende taalversies maakt dat verschil bijzonder zichtbaar. De Hebreeuwse, Spaanse en Zweedse versies openen eerst met de Joodse nationale beweging, haar streven naar zelfbeschikking of de context van het Europese antisemitisme, voordat ze de controverses bespreken.

De feiten blijven grotendeels dezelfde. Maar het verhaal verandert ingrijpend.

Afhankelijk van de gebruikte taal krijgt de lezer dus niet exact hetzelfde historische beeld.

Ik betwist niet het recht om kritiek te uiten op het zionisme. Ik betwist wel dat die kritiek de definitie van het zionisme zelf wordt. Een encyclopedie zou een historische beweging nooit in de eerste plaats mogen voorstellen via de argumenten van haar tegenstanders. Dat is geen neutraliteit meer, maar een interpretatie.

Geen enkele encyclopedie zou het Ierse, Griekse of Poolse nationalisme eerst definiëren aan de hand van het geweld dat met hun geschiedenis gepaard ging, om pas daarna uit te leggen wat deze bewegingen oorspronkelijk betekenden. Waarom zou voor het zionisme dan een andere historische maatstaf gelden?

Wanneer de neutraliteit ter discussie staat

Deze vaststelling komt niet langer alleen van kritische lezers.

Ze wordt vandaag ook uitgesproken door Larry Sanger, een van de twee medeoprichters van Wikipedia.

Vijfentwintig jaar nadat hij meewerkte aan de oprichting van de encyclopedie, werd Sanger zelf van het platform geweerd. In verschillende interviews stelt hij dat Wikipedia geleidelijk is afgeweken van haar oorspronkelijke ambitie om neutraal te blijven.

Volgens hem krijgt een kleine, sterk georganiseerde groep bijdragers en ervaren beheerders steeds meer invloed op de inhoud van de meest gevoelige onderwerpen. Het mechanisme bestaat volgens Sanger niet uit het vervalsen van feiten, maar werkt veel subtieler: door te bepalen welke bronnen als betrouwbaar worden beschouwd, andere bronnen minder gewicht te geven en het uiteindelijke resultaat vervolgens voor te stellen als een wetenschappelijke of historische consensus.

Sanger gaat nog een stap verder. Hij meent dat Wikipedia bij verschillende thema’s, waaronder onderwerpen die verband houden met Israël sinds de aanvallen van 7 oktober 2023, steeds meer een ideologische invalshoek weerspiegelt die hij zelf omschrijft als uitgesproken links. Hij spreekt zelfs over een vorm van “bijna geïnstitutionaliseerd antisemitisme”. Die kritiek krijgt extra gewicht omdat ze afkomstig is van een van de oprichters van het platform.

De beperkingen van het samenwerkingsmodel

De Wikimedia Foundation benadrukt dat zij zelf geen artikels schrijft en dat de inhoud tot stand komt via consensus tussen vrijwilligers.

In theorie blijft dat model opmerkelijk.

In de praktijk hangt het echter af van degenen die de meeste tijd investeren in discussies, de interne procedures het best beheersen en de meest invloedrijke functies binnen de gemeenschap uitoefenen.

De disciplinaire beslissingen van de voorbije maanden tonen bovendien aan dat Wikipedia zelf erkent dat er invloedconflicten bestaan rond de pagina’s over Israël en Palestina.

Verschillende bijdragers kregen sancties opgelegd omdat ze probeerden invloedscampagnes te organiseren of de regels van de gemeenschap te omzeilen. Die sancties zeggen uiteraard niets over de juistheid van een historische visie. Ze tonen wel aan dat de strijd om de redactionele inhoud daadwerkelijk bestaat.

Ook de Anti-Defamation League stelt dat ze tientallen bijdragers heeft geïdentificeerd van wie de activiteiten volgens de organisatie wijzen op een verregaande coördinatie rond thema’s als Israël, antisemitisme en het Israëlisch-Palestijnse conflict.

Die conclusies zijn afkomstig van de organisatie zelf en vormen geen gerechtelijke uitspraak. Ze voeden wel een debat dat veel verder reikt dan de beperkte kring van Wikipedia-bijdragers.

Wie schrijft vandaag onze werkelijkheid?

Lange tijd bleven deze meningsverschillen vooral beperkt tot de lezers van Wikipedia.

Dat is vandaag niet langer het geval.

Zoekmachines nemen op grote schaal inhoud van Wikipedia over. Ook tal van AI-modellen maken gebruik van Wikipedia als informatiebron.

Met andere woorden: een zin die vandaag door enkele tientallen bijdragers wordt opgesteld, kan morgen miljoenen automatisch gegenereerde antwoorden beïnvloeden.

Precies daarom is neutraliteit zo belangrijk.

Geen enkele encyclopedie zal ooit volledige objectiviteit bereiken. Geen enkele redactie kan zich volledig onttrekken aan de opvattingen en gevoeligheden van de mensen die eraan meewerken.

Maar wanneer een platform uitgroeit tot een wereldwijde infrastructuur voor kennis, kan het niet langer volstaan om zich achter zijn collaboratieve werking te verschuilen en kritiek naast zich neer te leggen.

Het moet aan strengere eisen voldoen.

Wie bepaalt vandaag de werkelijkheid?

Uiteindelijk gaat deze column niet alleen over het zionisme.

Morgen kan dezelfde vraag ook betrekking hebben op migratie, het klimaat, bio-ethiek, de islam of elk ander thema dat door ideologische tegenstellingen wordt gekenmerkt.

Een democratie vreest geen controverses. Ze leeft juist van het debat en de confrontatie van verschillende standpunten.

De uitdaging ontstaat wanneer één interpretatie steeds meer als de norm wordt voorgesteld, niet op basis van een breed gedragen consensus, maar omdat ze bovenaan verschijnt in de meest geraadpleegde encyclopedie ter wereld.

Larry Sanger vat deze bezorgdheid samen in een treffende formulering: de echte macht bestaat niet alleen uit het vermogen om te censureren. Ze ligt ook in de mogelijkheid om te bepalen wat als waar, geloofwaardig of voldoende legitiem wordt beschouwd om als vertrekpunt voor verdere kennisverwerving te dienen.

In een tijd waarin Wikipedia een belangrijke rol speelt als informatiebron voor zoekmachines en artificiële intelligentie, reikt deze discussie veel verder dan het lot van één collaboratieve encyclopedie.

Ze raakt aan een veel fundamentelere vraag:

Wie legt vandaag de fundamenten van het wereldbeeld dat machines morgen zullen gebruiken?