Wat gebeurt er als de staat een klant wordt van techmiljardairs?

Van leverancier naar systeemarchitect

Het gaat hier om bedrijven als Palantir, Oracle, Anduril of SpaceX, geleid door mensen als Peter Thiel, Larry Ellison en Elon Musk. Geen standaard-CEO’s, maar ondernemers die niet terugschrikken om het nut van democratische instellingen in vraag te stellen. Sommige onder hen schromen zich niet om openlijk te laten verstaan dat democratie “inefficiënt” is in een tijdperk van kunstmatige intelligentie.

Palantir Technologies, het databedrijf van Thiel, sloot in 2023 een contract van 10 miljard dollar met het Amerikaanse ministerie van Defensie, ondertussen omgevormd tot het Department of War. Niet voor wapens of voertuigen, maar voor een AI-platform dat militaire besluitvorming ondersteunt. Anders gezegd: de logica van de oorlog wordt gecodeerd in software en ontwikkeld door een private onderneming.

Ook Anduril Industries, geleid door Oculus-oprichter Palmer Luckey, levert autonome verdedigingssystemen, drones en grensbewakingstechnologie aan westerse landen. Gefinancierd door durfkapitaal uit dezelfde ideologische hoek, schuiven deze bedrijven zich steeds dieper in het hart van de staat. Voormalige overheidsfunctionarissen belanden in hun raden van bestuur, waardoor het onderscheid tussen publiek belang en commerciële doelstelling langzaam verdampt.

Silicon Valley als regeringspartner

Wat in Europa sluimerend verloopt, is in de VS al verder gevorderd. In de praktijk heeft Silicon Valley er een groot deel van het regeringsapparaat van binnenuit overgenomen. Onder de tweede Trump-administratie, zo blijkt uit meerdere rapporten, krijgt de techsector vrijwel carte blanche. Van cryptowetgeving tot AI-regulering, van data-infrastructuur tot defensiecontracten: op elk strategisch dossier krijgt Silicon Valley zijn zin.

Tijdens de eerste kabinetsvergaderingen van de regering Trump II werd zelfs openlijk verwezen naar Elon Musk als spilfiguur in talloze overheidsdomeinen: van NASA tot het Pentagon, van energie tot gezondheidszorg. Lang bleef de bromance tussen Trump en Musk niet duren, al zijn er vandaag tekenen dat hun relatie is hersteld. Musk kreeg - ook nadat hij zich vragen begon te stellen over de realisatie van de MAGA-agenda - nog 2 megacontracten toegekend door de Amerikaanse overheid. Musks xAI haalde zowel een groot defensiecontract van maximaal 200 miljoen dollar binnen, als een spotgoedkope overheidsbrede deal waardoor zijn AI-agent Grok nu in vrijwel elk Amerikaans ministerie gebruikt mag worden. Daarmee is xAI officieel een belangrijke speler geworden in de AI-race van de Amerikaanse overheid.

Het antwoord op deze stille machtsverschuiving?

China In Washington heerst de overtuiging dat de VS alleen competitief kan blijven in de strijd om AGI, kwantumtechnologie en cyberoorlogsvoering door Silicon Valley alle ruimte te geven. In deze context wordt economische macht gelijkgesteld aan nationale veiligheid. En dat rechtvaardigt, althans in de ogen van de beleidsmakers, volledige integratie van Big Tech in het staatsapparaat.

Interne ongelijkheid als neveneffect

Maar deze technocratische versnelling heeft een keerzijde. De kloof tussen een kleine elite die deze technologieën beheerst en de rest van de bevolking groeit snel. De Amerikaanse succesinvesteerder Ray Dalio waarschuwt al jaren voor die breuklijn: een samenleving waarin 1% van de bevolking de richting bepaalt, terwijl de onderste 60% onvoldoende basisvaardigheden heeft om mee te kunnen. Volgens hem functioneert de Amerikaanse samenleving allang niet meer als één geheel, maar als gescheiden werelden, met een groeiende afhankelijkheid van een technologische bovenlaag.

De illusie van controle

Europa staat erbij en kijkt ernaar. Want ook hier ontwikkelt zich een hybride bestuursvorm: een digitale lasagne van lagen waarin cruciale overheidstaken worden vervuld door commerciële spelers met eigen belangen. Staten veranderen van actor in afnemer. Democratisch toezicht wordt vervangen door algoritmes, API’s en SLA’s.

Het probleem is niet technologie. Het probleem is de concentratie van macht zonder mandaat, het verdwijnen van publieke infrastructuur achter firewalls van private controle.

Europa heeft dringend nood aan een eigen antwoord. Niet in de vorm van nog een datacenter of een AI-verordening, maar via een herdefiniëring van publieke digitale soevereiniteit. Een robuuste, transparante, democratisch bestuurde infrastructuur waarop we collectief kunnen vertrouwen. Zonder die herijking dreigt de overheid te vervellen tot een serviceprovider. En democratie? Die wordt dan een optionele feature,  ergens diep in de instellingen, als je voldoende zoekt.