Europa wil opnieuw het initiatief nemen tegenover Poetin: Merkel of Draghi genoemd als mogelijke stem van de EU

Bereidt de Europese Unie zich voor op een belangrijke diplomatieke wending in de oorlog in Oekraïne? Verschillende Europese regeringen bespreken intussen ernstig de mogelijkheid om een prominente figuur aan te duiden die de stem van het continent moet belichamen in eventuele onderhandelingen met Vladimir Poetin.

Onder de namen die worden genoemd, zitten twee zwaargewichten uit de Europese politiek: voormalig Duits bondskanselier Angela Merkel en voormalig voorzitter van de Europese Centrale Bank en ex-premier van Italië Mario Draghi. Die denkoefening toont aan dat de ongerustheid in Brussel groeit: Europa vreest buitenspel te worden gezet in een diplomatiek proces dat tot nu toe vooral door Washington wordt gedomineerd.

Amerikaanse gesprekken zitten vast

De Europese ministers van Buitenlandse Zaken zouden de kwestie volgende week bespreken tijdens een vergadering op Cyprus. De context weegt zwaar op die gesprekken. Na maanden van onderhandelingen die vooral door de Verenigde Staten werden geleid, lijken de pogingen om een einde te maken aan het conflict in Oekraïne volledig vast te zitten.

Volgens verschillende functionarissen blijven de Russische territoriale eisen onaanvaardbaar voor Kiev. De regering van Donald Trump, die tegelijk opgeslorpt wordt door de crisis in het Midden-Oosten, zou aan meerdere Europese partners hebben laten weten dat ze zich niet zou verzetten tegen een parallel Europees diplomatiek initiatief.

“Ze weten dat dit niet werkt”, zegt een bron dicht bij de gesprekken over de Amerikaanse inspanningen.

Die evolutie markeert een gevoelige verandering. Sinds de Russische invasie van februari 2022 had Brussel zijn officiële kanalen met Moskou grotendeels afgesloten, op enkele sporadische contacten van bepaalde Europese leiders na.

Maar drie jaar later groeit de vrees dat er een akkoord uit de bus zou komen zonder echte Europese invloed. Zo’n akkoord zou mogelijk nadelig kunnen zijn voor de belangen van het continent én van Oekraïne.

Mario Draghi, het technocratische profiel dat Kiev aanspreekt

De naam van Mario Draghi duikt steeds nadrukkelijker op in de gesprekken. De voormalige voorzitter van de Europese Centrale Bank behoudt binnen de Europese Unie het imago van een consensusfiguur. Zijn technocratische profiel, zijn ervaring met grote internationale onderhandelingen en het feit dat hij niet rechtstreeks verbonden is aan historische conflicten tussen Moskou en verschillende Europese hoofdsteden, spelen in zijn voordeel.

Volgens een hoge Oekraïense functionaris die door de Financial Times wordt geciteerd, zou Volodymyr Zelensky positief staan tegenover een figuur als Draghi aan het hoofd van een mogelijke Europese delegatie.

De Oekraïense president zelf heeft onlangs nog benadrukt dat Europa zichtbaarder betrokken moet worden. “Europa moet bij de onderhandelingen worden betrokken”, verklaarde hij na een gesprek met António Costa, de voorzitter van de Europese Raad.

Kiev wil vooral dat het continent zijn eigen rode lijnen kan verdedigen, onder meer over territoriale kwesties en veiligheidsgaranties op lange termijn.

Angela Merkel: prestigieus, maar ook omstreden

De mogelijke kandidatuur van Angela Merkel ligt gevoeliger. De voormalige Duitse bondskanselier is een van de weinige Europese figuren die jarenlang een directe werkrelatie met Vladimir Poetin onderhield. Haar zestien jaar aan de macht geven haar een unieke internationale status.

Maar haar politieke erfenis blijft bijzonder verdeeld ontvangen. Een belangrijk deel van Duits rechts verwijt haar nog altijd dat ze de Duitse energieafhankelijkheid van Rusland heeft vergroot, onder meer via de gasprojecten rond Nord Stream.

Sommige Duitse functionarissen zouden het zelfs “absurd” vinden om haar Europa te laten vertegenwoordigen in een dialoog met Moskou.

Merkel zelf heeft afstand genomen van het idee. Toen ze daar deze week naar werd gevraagd, erkende ze dat Europa sterker betrokken had moeten worden bij de huidige onderhandelingen. Tegelijk stelde ze dat actieve politici waarschijnlijk geschikter zouden zijn voor zo’n opdracht dan zijzelf.

Ze herinnerde er ook aan dat het “een vergissing” zou zijn om Vladimir Poetin te onderschatten, maar benadrukte tegelijk dat Europa zijn eigen capaciteiten evenmin mag onderschatten.

Ook andere namen circuleren

Het debat beperkt zich niet tot Merkel en Draghi. Verschillende Europese regeringen noemen ook de Finse president Alexander Stubb of zijn voorganger Sauli Niinistö. Maar ook daar zijn de obstakels groot.

Finland trad na de Russische invasie van Oekraïne toe tot de NAVO, wat de relaties met Moskou sterk heeft doen verslechteren.

Andere Europese verantwoordelijken pleiten eerder voor iemand uit een land dat als neutraler wordt gezien binnen het Europese machtsevenwicht. Daarbij worden bijvoorbeeld Nederland of Portugal genoemd.

Moskou zet de deur op een kier

Aan Russische kant stuurt het Kremlin voorzichtige signalen uit. Vladimir Poetin zou hebben aangegeven open te staan voor een dialoog met een Europese vertegenwoordiger, op voorwaarde dat die persoon geen uitgesproken vijandige houding tegenover Rusland heeft aangenomen.

Zijn woordvoerder Dmitri Peskov verwelkomde onlangs de Europese inspanningen om opnieuw communicatiekanalen op te zetten.

Toch blijft Moskou erg sceptisch over het vermogen van Europa om met één stem te spreken.

Verschillende Russische gesprekspartners menen dat een directe dialoog met een grote Europese macht efficiënter zou blijven dan onderhandelingen met de 27 lidstaten samen.

Achter de schermen vrezen sommige Europese diplomaten dan ook dat dit debat vooral de blijvende verdeeldheid van het continent over Rusland blootlegt.

Want achter de namen van Merkel of Draghi schuilt een fundamentelere vraag: kan Europa nog strategisch wegen in de belangrijkste oorlog op zijn continent sinds 1945, of kijkt het toe hoe het diplomatiek steeds verder wordt gemarginaliseerd?