Polen: «Je bestrijdt populisten niet met hun eigen schurkenstreken», hekelt Abnousse Shalmani
Abnousse Shalmani heeft op LCI uitgehaald naar Donald Tusk na de confrontaties rond het Poolse Grondwettelijk Hof. Ze erkent dat de vorige PiS-regering zich schuldig maakte aan onregelmatigheden, maar waarschuwt dat de premier zelf de rechtsstaat onder druk zet.
Samenvatting van het artikel
Op LCI hekelt Abnousse Shalmani de aanpak van Donald Tusk in de crisis rond het Poolse Grondwettelijk Hof en waarschuwt ze voor de gevaren voor de rechtsstaat.
«Ik denk dat Donald Tusk een enorme fout heeft gemaakt. Echt een enorme fout.» Abnousse Shalmani spaarde de Poolse premier niet met haar kritiek tijdens haar optreden in het programma 24H Pujadas op LCI. Aanleiding was de dag voordien hoogopgelopen confrontatie rond het Grondwettelijk Hof in Warschau.
Vrijdag 30 oktober escaleerde de situatie rond het Grondwettelijk Hof tot een zware institutionele crisis. De legitimiteit van het hof staat al jaren ter discussie in een politiek conflict. De Poolse president Karol Nawrocki, die onderweg was naar een officieel bezoek aan Senegal, gaf zelfs opdracht zijn vliegtuig rechtsomkeer te laten maken en naar Warschau terug te keren.
Volgens Abnousse Shalmani kan de kwestie niet worden herleid tot een confrontatie tussen verdedigers van de rechtsstaat en de nationalisten van de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Ze legt volgens haar ook de tegenstrijdigheden bloot van degenen die de schade aan de instellingen door hun politieke tegenstanders willen herstellen.
Een crisis die teruggaat tot 2015
Om de gebeurtenissen te begrijpen, moeten we volgens de columniste terug naar het ontstaan van het conflict in 2015. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen, die het Burgerplatform (PO) zou verliezen van PiS, benoemde de toenmalige parlementaire meerderheid vijf nieuwe rechters bij het Grondwettelijk Hof.
Twee van die benoemingen hadden echter betrekking op zetels die pas vacant zouden worden nadat het nieuwe parlement was aangetreden. Het Grondwettelijk Hof bevestigde later de geldigheid van drie benoemingen, maar oordeelde dat de twee andere onregelmatig waren verlopen.
Na de verkiezingsoverwinning besloot PiS evenwel alle vijf de benoemingen terug te draaien en eigen kandidaten naar voren te schuiven. Drie van hen werden vervolgens benoemd op zetels die volgens de wet al ingevuld waren.
Die beslissing en de daaropvolgende gerechtelijke hervormingen van PiS leidden tot een jarenlang conflict met de Europese instellingen. Die uitten herhaaldelijk kritiek op de aantasting van de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak.
In december 2025 stelde het Hof van Justitie van de Europese Unie bovendien verschillende schendingen van de Europese rechtsregels door het Poolse Grondwettelijk Hof vast.
Donald Tusk, die in 2023 opnieuw premier werd, maakte van het herstel van de rechtsstaat en het terugdraaien van de omstreden hervormingen van zijn voorgangers een prioriteit. Zijn plannen botsen sindsdien op verzet van magistraten die onder PiS zijn benoemd en van president Karol Nawrocki, die nauwe banden heeft met die partij.
Politie voor het Grondwettelijk Hof
Vrijdag 30 oktober nam de crisis een opmerkelijke wending. Rechters die door de huidige parlementaire meerderheid waren verkozen, maar wier aantreden werd betwist, betraden de gebouwen van het Grondwettelijk Hof.
Anna Korwin-Piotrowska, een van de betrokken magistraten, kondigde aan dat de voorzitter van het hof, Bogdan Święczkowski, voor een maand werd geschorst. Hetzelfde gold voor zijn plaatsvervanger. Święczkowski was onder de PiS-regering viceminister van Justitie. Korwin-Piotrowska riep zichzelf uit tot voorlopig hoofd van het Grondwettelijk Hof, onder meer op basis van haar anciënniteit binnen de magistratuur.
De beslissing werd meteen betwist door de zittende bestuurders van het hof, die weigeren haar als grondwettelijk rechter te erkennen.
Buiten het gebouw werd de oproerpolitie ingezet. Betogers en oppositieleden spraken van een illegale machtsgreep bij het hof. De politie verklaarde dat haar aanwezigheid nodig was om de veiligheid te garanderen, onder meer na incidenten in de omgeving van het gebouw.
Toen Karol Nawrocki onderweg naar Senegal op de hoogte werd gebracht van de gebeurtenissen, onderbrak hij zijn officiële reis en keerde hij terug naar Warschau. Vervolgens kwam het tot een bijzonder gespannen confrontatie tussen de president en de magistraten in het gebouw. Op beelden die op sociale media werden verspreid, is te zien hoe het staatshoofd zich een weg naar binnen baant en openlijk de legitimiteit van de aanwezige rechters betwist.
«Sinds wanneer bestrijd je populisten met hun eigen schurkenstreken?»
Het is precies die confrontatie die Abnousse Shalmani op LCI scherp veroordeelde. De columniste neemt het daarbij niet op voor PiS. Ze herinnert aan de omstreden praktijken van de partij en de aantasting van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Maar volgens haar rechtvaardigen die eerdere misstappen niet dat de nieuwe machthebbers vergelijkbare methodes gebruiken. «Sinds wanneer bestrijd je populisten met hun eigen schurkenstreken?», vroeg ze zich af.
Volgens Shalmani begaat de regering van Donald Tusk een grote fout door een zo conflictueuze operatie tegen een grondwettelijk hof te steunen, zelfs als de samenstelling van dat hof het gevolg is van eerdere onregelmatigheden. Ze weigert de gebeurtenissen wel een staatsgreep te noemen, zoals verschillende Poolse oppositiepolitici hebben gedaan.
Haar kritiek richt zich vooral op het institutionele gevaar van een poging om de controle over een rechtbank over te nemen zonder eerst de betwistingen over de samenstelling en de procedures ervan op te lossen.
De kwestie is des te gevoeliger omdat Tusk precies aan de macht kwam met de belofte de constitutionele rechtsorde te herstellen na acht jaar PiS-regering.
«Democratie betekent afwisseling van de macht»
Om haar standpunt toe te lichten, trok Abnousse Shalmani een parallel met de Amerikaanse constitutionele geschiedenis. In 1801, aan het einde van zijn presidentschap, benoemde John Adams op de valreep nog verschillende rechters. Die benoemingen staan bekend als de midnight judges, oftewel de «nachtelijke rechters».
Zijn opvolger Thomas Jefferson betwistte een aantal van die benoemingen. Dat leidde tot een institutioneel conflict dat uiteindelijk bij het Hooggerechtshof belandde. De zaak resulteerde in het arrest Marbury v. Madison uit 1803, een van de belangrijkste uitspraken in de geschiedenis van de Amerikaanse grondwettelijke toetsing.
Volgens de columniste toont die episode aan hoe belangrijk het is om institutionele conflicten via juridische weg op te lossen. «Democratie betekent afwisseling van de macht», benadrukte ze. Nieuwe machthebbers moeten volgens haar ook rekening houden met de instellingen en benoemingen die ze van hun voorgangers erven.
Die visie biedt op zich geen oplossing voor de benoemingen die in Polen als onregelmatig zijn bestempeld. Ze vat wel haar waarschuwing samen: de rechtsstaat verdedigen mag niet uitsluitend afhangen van de overtuiging dat je aan de juiste kant van het politieke spectrum staat.
Dreigen er twee rivaliserende Grondwettelijke Hoven?
Abnousse Shalmani vreest inmiddels dat twee groepen magistraten tegelijkertijd aanspraak zullen maken op het gezag van het Grondwettelijk Hof. Een dergelijke verlamming kan verstrekkende gevolgen hebben voor de rechtszekerheid van de Poolse burgers en de werking van de instellingen.
Om uit de impasse te raken, pleit ze voor een onderhandelde grondwetsherziening tussen de belangrijkste politieke stromingen, in het bijzonder tussen Donald Tusk en Jarosław Kaczyński, de leider van PiS. Daarbij zouden de regels voor de benoeming van rechters worden aangepast. Een tweederdemeerderheid zou ervoor moeten zorgen dat benoemingen op een breder politiek draagvlak kunnen rekenen. Zo'n hervorming vereist echter een moeilijk compromis tussen twee diep verdeelde politieke kampen.
Voorlopig blijft de crisis aanslepen. De regering-Tusk stelt dat ingrijpende maatregelen noodzakelijk zijn om de schade aan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht onder PiS ongedaan te maken. De tegenstanders van de premier spreken dan weer van een politieke machtsgreep bij justitie.
Volgens Abnousse Shalmani dreigen de Poolse burgers de eerste slachtoffers te worden van deze machtsstrijd. Wanneer twee kampen zo hardnekkig strijden om de controle over het Grondwettelijk Hof dat de werking ervan verlamd raakt, komt immers niet alleen het gezag van de rechters in het gedrang. Ook de juridische bescherming van de burgers dreigt daardoor weg te vallen.
