Van Bozar tot Eurosong: hoe anti-Israëlactivisme de cultuursector domineert

De ontslagnemende bestuurders vinden dat Shani zich onvoldoende heeft uitgesproken tegen Israël en de oorlog in Gaza. Het gaat onder meer om voormalig Groen-voorzitter en minister van Staat Jos Geysels, voormalig Brussels parlementslid Mohamed Ouachen en curator Els Silvrants-Barclay, die ook vicevoorzitter was van Bozar.

Niet de muziek van Shani ligt onder vuur, maar zijn banden met het Israëlisch Filharmonisch Orkest. Daarnaast krijgt hij het verwijt dat hij zich nooit publiek heeft uitgesproken tegen het Israëlische optreden in Gaza. Daardoor rijst een ongemakkelijke vraag: sinds wanneer moeten dirigenten, muzikanten en artiesten eerst de juiste politieke standpunten innemen om nog welkom te zijn op Belgische podia?

De kunstenaar als verdachte

Bovendien staat de zaak niet op zichzelf. Vorig jaar werd Shani al geweerd van het Festival van Vlaanderen in Gent. Zijn aanwezigheid volstaat intussen om protestcampagnes, open brieven en bestuurscrisissen uit te lokken.

Dat is een opmerkelijke evolutie. Een dirigent wordt niet langer beoordeeld op artistieke kwaliteit, maar op politieke symboliek. Niet wat hij dirigeert staat centraal, maar waarover hij zwijgt.

Selectieve verontwaardiging

Daar wringt precies het schoentje. De culturele sector blijkt immers opvallend streng voor Israëlische artiesten, maar veel stiller wanneer het gaat over artiesten uit andere landen die betrokken zijn bij oorlogen, repressie of mensenrechtenschendingen.

Opnieuw valt op hoe selectief die verontwaardiging werkt. Russische artiesten werden na de inval in Oekraïne massaal onder druk gezet om zich van het Kremlin te distantiëren, maar bij veel andere conflicten blijft het opvallend stil.

Er bestaan nauwelijks campagnes tegen Saoedische staatskunstenaars ondanks de oorlog in Jemen. Daarnaast bestaan er nauwelijks oproepen om Turkse muzikanten te boycotten wegens de repressie tegen Koerden. Ook worden artiesten uit Iran, Qatar of andere autoritaire regimes zelden gevraagd om zich publiek te distantiëren van hun regering.

Voor Israël gelden andere normen

Bij Israël lijkt daarentegen plots een andere norm te gelden. Niet alleen de daden van de staat worden onderwerp van debat, maar ook de legitimiteit van artiesten die er professioneel mee verbonden zijn. Stilte wordt verdacht. Neutraliteit wordt problematisch. En wie weigert zich expliciet uit te spreken tegen Israël, riskeert protestcampagnes, boycots of reputatieschade.

Precies daar ontstaat het ongemak. Want zodra kunstenaars niet langer beoordeeld worden op hun werk, maar op hun nationaliteit, associaties of politieke verklaringen, verschuift cultuur van een open artistieke ruimte naar een morele screening. Israël lijkt voor een deel van de cultuurwereld geen gewoon land meer, maar een uitzondering waarop andere regels van toepassing zijn.

Eurosong werd politieke televisie

Ook het Eurovisiesongfestival groeide de laatste jaren uit tot een politiek slagveld. De Israëlische deelname leidde opnieuw tot protesten, boycotoproepen en activistische campagnes.

De VRT vond het zelfs nodig om een speciaal duidingsprogramma uit te zenden over de controverse rond Israël, terwijl presentator Peter Van de Veire in Brussel moest blijven. Daardoor lijkt zelfs een Europees muziekfestival niet langer te kunnen ontsnappen aan politieke profilering tegen Israël.

Ook hier valt opnieuw op hoe selectief die verontwaardiging werkt. Het Songfestival telt al jaren deelnemers uit landen met bedenkelijke mensenrechtenreputaties, maar zelden leidde dat tot vergelijkbare druk of mediacampagnes.

Palestijnse vlaggen en lege zalen

Tegelijk profileren ook bekende Vlaamse artiesten zich steeds nadrukkelijker in het conflict. Meer dan vijftig Belgische artiesten, onder wie Koen Wauters, Bart Peeters en Laura Tesoro, namen deel aan de activistisch getinte videoclip Voices Rise Up for Palestine.

Laura Tesoro poseerde met Palestijnse vlaggen maar liet zich tegelijk ontvallen dat haar concerten steeds moeilijker vollopen. Daardoor rijst onvermijdelijk de vraag of een deel van het publiek stilaan afhaakt bij een entertainmentwereld die steeds vaker selectieve politieke campagnes voert.

De hypocrisie van Jos Geysels

Decennialang verdedigde Jos Geysels het idee dat democratische samenlevingen waakzaam moeten zijn voor uitsluiting, stigmatisering en collectieve schuld. Het cordon sanitaire dat hij mee vormgaf, vertrok net vanuit de overtuiging dat mensen niet gereduceerd mogen worden tot afkomst, identiteit of vermeende groepsschuld.

Vandaag stapt diezelfde Geysels echter op uit protest tegen een dirigent die nooit extremistische uitspraken deed, nergens opriep tot geweld en vooral verweten wordt dat hij zich niet expliciet genoeg tegen Israël uitspreekt. Opnieuw is het niet zijn artistieke werk dat onder vuur ligt, maar zijn nationaliteit en zijn professionele band met een Israëlisch orkest.

Dat is een opvallende omkering van principes. Want wat hier gebeurt, komt gevaarlijk dicht in de buurt van precies datgene waar progressieve stemmen jarenlang voor waarschuwden: mensen beoordelen op associatie, afkomst en collectieve verantwoordelijkheid. Van hypocrisie gesproken.