Wordt Mali het eerste land van al-Qaeda?
Zaterdag 25 april brak de dag aan met een knal die de Malinese hoofdstad Bamako op haar grondvesten deed schudden. De al-Qaeda-gelieerde groepering JNIM (Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin) voerde die dag gecoördineerde aanvallen uit op meerdere steden tegelijk. Ze bestormde militaire bases, bezette de noordelijke stad Kidal en veroverde Mopti in het centrum. Het huis van defensieminister Sadio Camara, de architect van de Russische interventie in Mali, werd opgeblazen. Hij overleefde het niet.
Gepubliceerd door Dominique Dewitte
Vier dagen later adviseerde het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken zijn onderdanen Mali 'zo snel mogelijk' te verlaten. De veiligheidssituatie, zo klonk het, is 'extreem volatiel'.
Wat is JNIM — en wat wil het?
JNIM werd in 2017 opgericht als paraplu voor meerdere jihadistische facties in de Sahel. De groep is ideologisch verbonden met al-Qaeda, de organisatie die in 1998 de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania opblies, de aanslagen van 11 september 2001 uitvoerde en de VS twintig jaar in Afghanistan hield. In de Sahel heeft al-Qaeda's Afrikaanse tak intussen meer grondgebied onder controle dan welke andere tak ook wereldwijd, een gebied bijna zo groot als Duitsland.
JNIM financiert zich via drugssmokkel, waarbij Colombiaanse cocaïne via de Sahel naar Europa wordt vervoerd, maar ook via afpersing en losgeld. In november betaalden de Verenigde Arabische Emiraten meer dan twintig miljoen dollar om een ontvoerde Emiratische prins vrij te krijgen. Die geldstroom geeft de groep de middelen voor militaire operaties die steeds conventioneler van aard worden: coördinatie via gewapende drones, stadsbelegeringen en gevechtsslagen.
Wagner: waarom Rusland in Mali is
Mali kende de voorbije vijftien jaar een reeks militaire coups. Toen de jihadisten bleven oprukken en de relatie met het Westen verslechterde, koos de junta in 2022 voor een alternatief: ze verwelkomde de Russische huurlingengroep Wagner. Dat paste in een bredere Kremlin-strategie: Rusland bood Afrikaanse landen veiligheid in ruil voor toegang tot minerale rijkdommen. Mali zit op goud, lithium en andere strategische grondstoffen.
Na de dood van Wagner-oprichter Yevgeny Prigozhin, wiens vliegtuig in 2023 werd opgeblazen nadat hij een mislukte coup had geleid, werd de groep geabsorbeerd door het Africa Corps, een rechtstreeks door het Kremlin gecontroleerde eenheid. Maar de resultaten bleven uit. In 2024 leden de Russen al een zware hinderlaag. Vorige week trokken ze zich terug uit Kidal; jihadisten veroverden Russisch militair materieel, waaronder een aanvalshelikopter.
Wat met de Fransen?
Mali was tot 1960 een Franse kolonie. Na de onafhankelijkheid bleef Parijs militair aanwezig in de regio. Vanaf 2013 leidde het operatie Barkhane, een grootschalige anti-jihadistische missie in de Sahel met meer dan vijfduizend soldaten. Jarenlang hielden de Fransen JNIM in bedwang, maar slaagden er niet in de groep te vernietigen.
Toen de militaire junta in 2021 en 2022 de macht greep in Bamako, verslechterde de relatie met Parijs snel. De junta verweet de Fransen arrogantie en gebrek aan resultaten; Parijs verweet de junta samenwerking met Wagner. In 2022 werden de Franse troepen het land uitgewezen. Sindsdien heeft JNIM zijn territorium spectaculair uitgebreid. Nu raadt datzelfde Frankrijk zijn burgers aan weg te gaan. Onze zuiderburen hebben in Mali zelf niets meer te zeggen.
Wat nu?
Westerse functionarissen vrezen dat JNIM, dat zichzelf expliciet vergelijkt met de Taliban die in 2021 Kaboel binnenreden, een vergelijkbare strategie volgt. De overheid militair uitputten, de hoofdstad belegeren, en wachten tot het regime van binnenuit instort. Als Mali valt, zou het het eerste land ter wereld worden dat formeel wordt bestuurd door een al-Qaeda-gelieerde organisatie.
Het Kremlin houdt vol dat het in Mali blijft 'op verzoek van de autoriteiten'. Maar die autoriteiten zijn kwetsbaar als nooit tevoren. De defensieminister is dood, de Russen trekken zich terug en de Fransen pakken hun koffers.
