Na ophef over Ceuta-reportage: is VRT-verslaggever Roel Nollet journalist of activist?

De ophef rond VRT-verslaggever Roel Nollet begon met enkele seconden video. Daarop is te zien hoe zijn cameraploeg een Marokkaanse tiener instructies geeft, waarna de jongen alleen op een rots aan zee zit. Na de opname krijgt hij een duim omhoog en wandelt hij weer weg.

Op sociale media volgden al snel beschuldigingen van enscenering. De VRT reageerde met een uitgebreid verweer: de jongen zou spontaan op de rots zijn gaan zitten en de opgestoken duim was enkel een bedankje. Die uitleg is aannemelijk, maar de discussie over de instructies leidt af van een belangrijkere kwestie: de journalistieke keuzes die aan de beelden voorafgingen.

Niet manipulatie, maar selectie

Elke journalist maakt keuzes. Hij bepaalt wie hij interviewt, wat hij filmt en welke beelden uiteindelijk de montage halen. Juist daarom is het belangrijk vanuit welke journalistieke blik die selectie gebeurt.

De Facebookberichten van Roel Nollet zijn in dat opzicht bijzonder relevant. "Terwijl politici garen proberen spinnen bij de gebeurtenissen in Ceuta, staan er ouders van Marokkaanse jongeren aan de hekken te wachten, omdat ze niet weten waar hun kinderen zijn", schrijft hij. Daarmee plaatst Nollet zijn eigen verslag meteen tegenover het verhaal dat politici over Ceuta vertellen.

Vervolgens beschrijft hij ouders die foto's van vermiste kinderen tonen en minderjarige migranten die in struiken, bossen of tussen golfbrekers slapen. Aan het einde gaat hij nog een stap verder: "Wat we zeker weten is, dat de situatie op Ceuta sommige politici goed uitkomt." Nollet beschrijft dus niet alleen wat hij ziet, maar geeft ook een politieke interpretatie van de crisis.

Een ander beeld van Ceuta

De crisis in Ceuta werd gekenmerkt door een massale toestroom van migranten, voor het overgrote deel jonge mannen. Tienduizenden mensen probeerden in korte tijd de Spaanse enclave te bereiken en daarbij vielen tientallen doden. De massale toestroom leidde bovendien tot grote politie-inzet en politieke onrust in verschillende Europese landen.

Nollet kiest een heel andere invalshoek. Bij hem staan minderjarigen, hun bezorgde ouders en de persoonlijke drama's achter de migratie centraal. Ook dat zijn reële verhalen en niemand betwist dat ouders zich zorgen maken wanneer hun kinderen verdwijnen.

Toch ontstaat framing niet alleen wanneer beelden vervalst of geënsceneerd worden. Ook authentieke beelden kunnen door hun selectie een bepaalde indruk van de werkelijkheid creëren. Wie bij een migratiestroom die hoofdzakelijk uit jonge mannen bestaat vooral kinderen en ongeruste ouders toont, laat de kijker met een ander beeld van de crisis achter.

Nollets Facebookberichten maken die keuze extra relevant. Hij schrijft zelf dat politici "garen proberen spinnen" bij de gebeurtenissen en dat de werkelijkheid "veel genuanceerder" is dan sommigen doen uitschijnen. Vervolgens kiest hij precies voor de verhalen die dat andere beeld ondersteunen, waardoor journalistiek gevaarlijk dicht bij activisme komt.

Van asielcentrum naar journalistiek

Ook Nollets professionele achtergrond verdient daarom aandacht. Voor hij journalist werd, werkte hij in het asielcentrum van Lint, waar hij asielzoekers onder meer hielp met hun asielprocedure. Die ervaring kan hem waardevolle kennis over migratie hebben opgeleverd, maar een journalist moet tegelijk voldoende afstand bewaren tegenover zijn onderwerp.

Bij Nollet rijst die kwestie bovendien niet alleen bij migratie. In 2009 richtte hij The Redhorse Collective op, een mediaproject met een sterke focus op mensenrechten en maatschappelijke thema's. Via dat collectief volgt hij ook Extinction Rebellion in België van zeer nabij.

Dicht bij Extinction Rebellion

Nollet maakte verschillende reportages over acties van Extinction Rebellion en kreeg daarbij toegang tot de activisten. Zijn reportages brengen die acties sterk vanuit hun perspectief en geven de beweging veel ruimte voor haar boodschap. Dat maakt de afstand tussen verslaggever en onderwerp opnieuw relevant.

Extinction Rebellion gebruikt bewust burgerlijke ongehoorzaamheid als actiemiddel, onder meer via blokkades en bezettingen. Bij dergelijke acties worden geregeld activisten door de politie opgepakt. De beweging begeeft zich daarmee nadrukkelijk buiten de klassieke politieke actievoering.

Of Nollet zelf lid is van Extinction Rebellion, valt op basis van de beschikbare informatie niet met zekerheid te zeggen. Daarvoor bestaat geen hard bewijs en hem zonder meer als lid voorstellen, zou te ver gaan. Veel relevanter is hoe dicht hij zich in zijn journalistieke werk bij het activistische milieu beweegt.

Ook de manier waarop Nollet zijn projecten presenteert, versterkt die indruk. Een reportage van Redhorse over Extinction Rebellion kreeg de titel "Inside a Rebel's Mind", terwijl zijn podcast "Redhorse Rebel Radio" heet. In zijn persoonlijke bio omschrijft hij zichzelf bovendien met de woorden: "Gelooft in klimaatverandering. Nu handelen alstublieft."

Een journalist mag uiteraard persoonlijke overtuigingen hebben. Maar wanneer die overtuigingen samenvallen met de onderwerpen waarover hij verslag uitbrengt, wordt de afstand tussen engagement en berichtgeving belangrijk. Bij iemand die voor de openbare omroep werkt, mag daar kritisch naar worden gekeken.

Journalistiek of de werkelijkheid corrigeren?

Vanuit die achtergrond krijgt de reportage uit Ceuta een andere betekenis. Zelfs als de uitleg van de VRT over de omstreden beelden volledig klopt, blijft de fundamentele kwestie overeind. Nollets eigen Facebookberichten zijn daarvoor uiteindelijk veel relevanter dan de vraag wie de jongen op de rots liet plaatsnemen.

Nollet schrijft dat politici "garen proberen spinnen" bij de crisis en dat de werkelijkheid "veel genuanceerder" is dan sommigen doen uitschijnen. Vervolgens maakt hij een reportage waarin precies die andere werkelijkheid centraal staat. Zijn publieke analyse en zijn journalistieke keuzes lijken daardoor opvallend goed op elkaar aan te sluiten.

Daar zit het wezenlijke verschil tussen journalistiek en activisme. Een journalist probeert de werkelijkheid zo volledig mogelijk te tonen, ook wanneer die botst met zijn persoonlijke overtuigingen. Een activist vertrekt vanuit een overtuiging en probeert anderen anders naar die werkelijkheid te laten kijken.

Wie Nollets Facebookberichten naast zijn verslaggeving legt, kan moeilijk om de indruk heen dat hij meer wil doen dan registreren. Hij lijkt ook het beeld te willen corrigeren dat politici van Ceuta schetsen. Daardoor wordt de grens tussen journalistieke duiding en activisme bijzonder dun.

De vraag ligt bij de VRT

De verantwoordelijkheid ligt uiteindelijk ook bij de VRT. De openbare omroep besteedde veel aandacht aan de beschuldiging dat de beelden uit Ceuta gemanipuleerd zouden zijn. Zelfs als er geen seconde werd geënsceneerd, geeft dat geen antwoord op de belangrijkste kritiek.

Waarom doet VRT NWS voor een politiek gevoelig thema als migratie een beroep op een freelancer die zich publiek zo uitgesproken over dat onderwerp uitlaat? En hoe bewaakt de openbare omroep de journalistieke afstand wanneer die verslaggever ook andere gevoelige onderwerpen vanuit een duidelijk engagement benadert?

Het probleem is niet dat Roel Nollet bekommerd is om migranten of dringend actie tegen klimaatverandering wil. Het ontstaat wanneer persoonlijke overtuigingen mee bepalen welk deel van de werkelijkheid een journalist aan zijn publiek laat zien. Dan gaat de discussie niet langer over één jongen op een rots, maar over de manier waarop een openbare omroep haar kijkers informeert.

De beelden uit Ceuta hebben zo een fundamentelere vraag blootgelegd dan de discussie over mogelijke enscenering doet vermoeden. Registreert een journalist wat er gebeurt, of probeert hij vanuit zijn eigen overtuiging te corrigeren hoe het publiek naar die gebeurtenissen kijkt? Daar loopt de grens tussen journalistiek en activisme, en precies over die grens heeft de VRT nog geen overtuigend antwoord gegeven.

Samenvatting:

De VRT verdedigt haar reportage uit Ceuta tegen beschuldigingen van enscenering. De achtergrond en Facebookberichten van verslaggever Roel Nollet leggen echter een andere kwestie bloot: registreert hij de gebeurtenissen of wil hij bewust een tegengewicht bieden aan de manier waarop politici de migratiecrisis voorstellen?