Interview met Éric Muraille, die geen les meer mag geven aan de ULB: "Volgens mij word ik als voorbeeld gesteld"
Wat heeft een controversiële lezing te maken met een cursus over vaccinatie? Die vraag stelt Éric Muraille na de beslissing van de Université libre de Bruxelles (ULB) om zijn onderwijsopdrachten niet te verlengen.
Gepubliceerd door Nicolas de Pape
Samenvatting van het artikel
Volgens Éric Muraille werd al aangedrongen op de intrekking van zijn onderwijsopdrachten zodra de komst van Nora Bussigny was aangekondigd, nog voordat zij aan het woord was gekomen.
21NEWS: U verliest uw onderwijsopdrachten. Wat betekent dat voor uw werk als onderzoeker?
Éric Muraille: Ik blijf onderzoeksdirecteur bij het FNRS. Het FNRS evalueert mij hoofdzakelijk op basis van mijn onderzoekswerk. Ik dien verslagen in waarin ik ook mijn onderwijsactiviteiten vermeld. Maar ik ben niet verplicht om les te geven. Heel lang heb ik aan de ULB lesgegeven zonder daarvoor betaald te worden. Ongeveer anderhalf jaar geleden heeft de rector een systeem ingevoerd waarbij FNRS-onderzoekers een vergoeding kunnen krijgen, maar pas nadat ze tien jaar les hebben gegeven. In mijn geval zou dat neerkomen op ongeveer 250 euro per maand.
Op financieel vlak verandert er voor mij dus weinig. Bovendien ben ik al geruime tijd op de hoogte van de beslissing, waardoor ik de tijd heb gehad om ze te verwerken. Wat mij dwarszit, zijn de redenen die worden aangevoerd om mijn onderwijsopdrachten in te trekken, en vooral de manier waarop dat is gebeurd. Er werd een reeks beschuldigingen geuit die ik over het algemeen als volkomen ongegrond beschouw. Die werden vervolgens goedgekeurd door de faculteitsraden en het rectoraat, zonder dat ik ook maar één gesprek met de betrokkenen heb gehad. Er was geen wederhoor en naar mijn mening werden de feiten niet eens grondig onderzocht.
Het belangrijkste argument komt erop neer dat iets verboden moet worden omdat het tot controverse leidt en sommige mensen zich er ongemakkelijk bij voelen. Aan een universiteit met een traditie van vrij onderzoek en kritisch denken is dat problematisch.
Welke vakken gaf u precies?
Aan de faculteit Wetenschappen gingen de onderwijsopdrachten die mij werden ontnomen onder meer over infectie-immunologie en vaccinatie. Daarnaast gaf ik een meer filosofisch vak, "Ethiek, Wetenschap, Geschiedenis, Samenleving", dat draaide rond kennisproductie en de verhouding tussen wetenschap en samenleving. Dat vak doceerde ik al vijf jaar. Ik behandelde er onder meer de geschiedenis van universiteiten, wetenschappelijke methodes, de ethische controle op onderzoek, de deontologie van onderzoekers en wetenschappelijke fraude.
Om te begrijpen hoe het zover is kunnen komen dat mij een vak over vaccinatie wordt ontnomen, moet ik eerst uitleggen hoe een lezing aan de ULB wordt georganiseerd.
Wat is er nodig om een spreker aan de universiteit uit te nodigen?
Een academicus kan een aula reserveren als het onderwerp van de lezing aansluit bij een van zijn vakken. Maar hij kan ook een beroep doen op wat de ULB een "entiteit" noemt. Zo kan bijvoorbeeld een onderzoekscentrum of een studentenkring een lezing organiseren.
Voor de lezingenreeks "Wetenschap en samenleving" wilden we uiteenlopende en soms controversiële onderwerpen kunnen behandelen. Daarom richtten we een organisatiecomité op met acht leden, onder wie collega's uit de humane wetenschappen, de geneeskunde en andere disciplines. Omdat vier van ons uit de medische wereld kwamen, vroegen we de faculteit Geneeskunde om de lezingenreeks officieel te erkennen. We vroegen geen financiële of materiële steun. Die officiële erkenning van het comité gaf ons alleen de mogelijkheid om de nodige lokalen te reserveren. Dat was de enige reden voor onze aanvraag.
Positieve evaluaties van het onderwijs
Wanneer hebben de studenten gevraagd om uw onderwijsopdrachten in te trekken?
Vier dagen voor de lezing van journaliste Nora Bussigny bestempelden het Bureau des Étudiants Administrateurs (BEA) en verschillende studentenkringen haar als extreemrechts. Ze eisten dat de faculteit de erkenning van de lezingenreeks introk en ook mijn onderwijsopdrachten afnam. Beide eisen waren duidelijk bedoeld om mij te beletten lezingen te organiseren en zo de toegestane meningen en standpunten binnen de universiteit te controleren.
Tijdens de vergadering van de faculteitsraad van de faculteit Wetenschappen werd de vraag om mijn onderwijsopdrachten in te trekken vooral gemotiveerd met het argument dat ik sommige studenten een ongemakkelijk gevoel bezorgde. Daardoor kwamen al mijn vakken, zowel immunologie als wetenschapsfilosofie, in het vizier. Nochtans waren de onderwijsevaluaties voor al die vakken jarenlang bijzonder goed. Ik had nooit noemenswaardige problemen met studenten, noch tijdens de lessen, noch bij examens.
Waarvoor zeiden de studenten precies bang te zijn?
Leden van het BEA verklaarden dat mijn standpunten in de pers, op sociale media en tijdens lezingen hen bijzonder ongemakkelijk maakten. Volgens hen waren er studenten die bang waren om een van mijn lessen te volgen of tijdens een mondeling examen tegenover mij te zitten. Maar er kwam geen ernstige kritiek op de inhoud van mijn lessen en mijn examens hebben nooit aanleiding gegeven tot klachten.
De leden van het BEA beschuldigden mij ook van een overtreding van het docentenreglement en van het promoten van pseudowetenschappelijke inhoud. Sommige professoren sloten zich bij die beschuldigingen aan. Soms ging het om collega's die ik al jaren kende en met wie ik nooit enig probleem had gehad. Toch sprongen ze moedig in de bres om te bevestigen dat er inderdaad een probleem was.
Maar welk probleem precies? Tijdens de pandemie heb ik al mijn lessen op YouTube gezet, gewoon omdat ik dat gemakkelijker vond dan de systemen van de ULB te gebruiken. Ook de lezingen die we organiseerden, zijn op YouTube terug te vinden. Iedereen kon dus zelf een oordeel vormen, een mogelijk problematische passage opsporen, die citeren en mij om uitleg vragen. Voor zover ik weet, heeft niemand in de faculteitsraden voor die aanpak gekozen.
Wat de bestuursorganen van de ULB hebben onderzocht
Hebt u uw versie van de feiten kunnen toelichten aan de faculteitsraden?
Ik ben voor geen enkel debat uitgenodigd. Na de beslissing heb ik gebruikgemaakt van de beroepsmogelijkheden waarin het reglement van de ULB voorziet. Eerst kan je je wenden tot de decanen van de faculteiten die bij de beslissing betrokken waren. Dat heb ik gedaan, maar ze hebben niet geantwoord. Vervolgens kan je de zaak voorleggen aan de commissaris-generaal van de ULB. Ook dat heb ik gedaan. Hij heeft met de decanen gesproken en me meegedeeld dat de procedure in grote lijnen correct was verlopen: de faculteitsraden hadden gedebatteerd en er waren stemmingen gehouden.
Het is belangrijk om de draagwijdte van dat antwoord goed te begrijpen. De commissaris-generaal controleert uitsluitend of de bestuursorganen van de ULB de interne regels van de universiteit hebben gevolgd. Het is niet zijn taak om na te gaan of een beslissing in overeenstemming is met het Belgische of Europese recht. Bij zijn beoordeling van de interne procedure vormde het feit dat ik niet was uitgenodigd om mijn standpunt toe te lichten geen belemmering om de beslissing goed te keuren.
Omdat het rectoraat de beslissing had bekrachtigd en de commissaris-generaal de procedure als regelmatig beschouwde, had ik alle interne beroepsmogelijkheden uitgeput. Om de interne debatten niet te beïnvloeden, heb ik daarom gewacht met mijn publieke reactie.
Geen beroepsmogelijkheden meer binnen het systeem
Kunnen de Federatie Wallonië-Brussel of de minister van Hoger Onderwijs nog tussenbeide komen?
Ik heb contact opgenomen met de regeringsafgevaardigde die bevoegd is voor de universiteiten. Hij antwoordde dat hij zich niet met deze zaak kon bemoeien. Hij verwees naar de autonomie van de universiteiten: zowel over de toewijzing als over de intrekking van onderwijsopdrachten beslist de universiteit zelf.
Lieten de regels van de ULB toe om uw onderwijsopdrachten niet te verlengen?
Ja. Voor FNRS-onderzoekers geldt een bijzondere regeling. Een academisch docent wordt benoemd en zijn onderwijsopdrachten hoeven niet elk jaar opnieuw te worden toegekend, tenzij er zich uiteraard een ernstig probleem voordoet. Voor FNRS-onderzoekers worden die opdrachten daarentegen telkens voor één jaar toegekend en vervolgens jaarlijks verlengd. Administratief is het dus bijzonder eenvoudig om het vak van een FNRS-onderzoeker af te nemen.
Wat uitzonderlijk is, is de manier waarop van die mogelijkheid gebruik werd gemaakt. In mijn carrière van dertig jaar heb ik nog nooit van een gelijkaardig geval gehoord. Als een FNRS-onderzoeker een vak doceert dat als algemeen nuttig wordt beschouwd, positief wordt geëvalueerd door de studenten en de universiteit vrijwel niets kost, waarom zou je dat vak dan afnemen?
Voor een deel van die vakken zal nu iemand moeten worden gezocht om mij te vervangen, en die persoon zal ook betaald moeten worden. Dat is nog een reden waarom men in de praktijk vrijwel nooit op die manier te werk gaat. Het is contraproductief voor de universiteit.
In de brief die u hebt ontvangen, staat nochtans dat uw opvattingen niet ter discussie worden gesteld. Hoe interpreteert u dat?
Volgens mij probeert de universiteit zichzelf in te dekken. Als ze mij zou verbieden om mij publiekelijk uit te spreken, zou dat een manifeste aantasting zijn van de academische vrijheid en zelfs van de vrijheid van meningsuiting. De universiteit stelt ook heel duidelijk dat ze niets aan te merken heeft op mijn onderzoek. Prima. Maar wat blijkt er als je mijn onderwijsdossiers erbij neemt? Welke elementen rechtvaardigen dat mijn onderwijsopdrachten worden ingetrokken? Mijn lessen worden elk jaar geëvalueerd en ik heb nog nooit een negatieve beoordeling gekregen.
Waarop wilt u uw rechtszaak voor de arbeidsrechtbank baseren?
Om te beginnen vind ik dat ik word gediscrimineerd. Veel professoren aan de ULB nemen publiekelijk politieke standpunten in. Sommigen zijn lid van een politieke partij en organiseren lezingen met een uitgesproken politieke inhoud. Voor zover ik weet, is hun daarom nooit een onderwijsopdracht afgenomen. Daarnaast is er de academische vrijheid. Volgens mijn opvatting mogen de onderwijsopdrachten van een onderzoeker of professor niet worden ingetrokken vanwege diens politieke opvattingen, zolang die niet illegaal zijn. Dat het reglement toestaat om een jaarlijkse onderwijsopdracht niet te verlengen, is één zaak. Maar ook de reden waarom men beslist om dat niet te doen, moet onder de loep worden genomen.
Politieke spreekgestoelten en het precedent in Luik
Aan welke lezingen denkt u wanneer u het over een "dubbele standaard" hebt?
Ik denk onder meer aan de lezing met Rima Hassan (LFI) en Marc Botenga (PTB), die in september 2024 aan de ULB werd georganiseerd door Comac. In mijn ogen was dat een puur politiek spreekgestoelte. Toch kon die bijeenkomst doorgaan zonder enig protest van studenten, in tegenstelling tot onze lezingen, die helemaal niet bedoeld waren als politieke evenementen. En dat is lang niet het enige voorbeeld. Kijk maar naar de lezingen die Comac of de Cercle BDS aankondigen. Op hun programma staan regelmatig sprekers die uitgesproken radicale politieke standpunten verdedigen. Ik denk ook aan lezingen waarbij leden van Samidoun betrokken waren, zoals de BDS-bijeenkomst in 2025 met Abdallah Hbaash. Aan de ULB worden dergelijke lezingen zonder veel problemen toegelaten. Wanneer ik vergelijk hoe met die bijeenkomsten wordt omgegaan en hoe onze lezingen werden behandeld, kom ik tot de conclusie dat er sprake is van discriminatie.
U gebruikte op X een afbeelding met de stempel "Cancelled" om uw getuigenis te illustreren. Ziet u dit als een vorm van "cancel culture"?
Ja, de keuze voor het woord "cancelled" sluit goed aan bij wat ik denk. Die praktijk ontstond in de Verenigde Staten in de jaren negentig. Ze heeft ons met enige vertraging bereikt, maar volgens mij raakt ze ook in België steeds meer ingeburgerd. Het gaat erom de stem van mensen met wie je het oneens bent het zwijgen op te leggen. In de afgelopen twee jaar heb ik weet gekregen van verschillende gevallen. Het verschil is dat het toen ging om doctoraatsstudenten of onderzoekers die nog niet vastbenoemd waren en zich beroepsmatig in een veel kwetsbaardere positie bevonden dan ik.
U verwijst in het bijzonder naar het geval van een studente in Luik. Wat weet u over wat haar is overkomen?
Het gaat om Isabelle Marchal, assistente criminologie aan de ULiège. Zij had een masterproef geschreven over antisemitisme onder studenten in Luik. Volgens wat ik uit haar onderzoek had onthouden, dat nog altijd als vertrouwelijk is geclassificeerd, stelde ze vast dat antisemitisme vooral voorkwam bij studenten uit de sociale wetenschappen en vaker verband hield met extreemlinks dan met extreemrechts. Dat leverde haar bijzonder scherpe kritiek op binnen de universiteit, onder meer van bepaalde departementen Humane Wetenschappen.
Wat mij vooral trof, was de kwetsbare positie waarin ze zich bevond toen ze met die kritiek werd geconfronteerd. Ze werkte met tijdelijke contracten van zes maanden of een jaar, die telkens moesten worden verlengd. Ik heb destijds met haar promotor gesproken. Die vreesde dat de controverse haar kansen op een contractverlenging of op termijn een vaste aanstelling aan de universiteit in gevaar zou brengen. Ik weet niet wat er uiteindelijk van haar is geworden. Waarvan ik wel kan getuigen, is de bezorgdheid die haar promotor destijds tegenover mij heeft geuit.
U hebt de ULB gekend in de periode waarin studenten een lezing van Caroline Fourest verstoorden. Waarom grijpt u terug naar dat incident?
Omdat ik me de reactie van de universiteit in 2012 nog heel goed herinner. Ik ken verschillende professoren die toen in actie kwamen. Na de verstoring van de lezing van Caroline Fourest lanceerde professor Élie Cogan, die inmiddels met pensioen is, een petitie. Voor zover ik me herinner, verzamelde die in twee dagen tijd enkele duizenden handtekeningen. Zowel studenten als professoren en decanen ondertekenden de petitie. Ook Hervé Hasquin noemde de verstoring destijds onaanvaardbaar. Toen leidde het verhinderen van een lezing aan de ULB tot een regelrecht schandaal. Vandaag lijkt zoiets bijna normaal geworden.
Was de verstoring van de lezing van Jacques Balthazart in 2025 niet eveneens een precedent?
Inderdaad. Er wordt veel gesproken over Nora Bussigny, maar het protest was al begonnen voordat zij naar de universiteit kwam. Jacques Balthazart gaf een lezing over de biologie van homoseksualiteit. Vanuit wetenschappelijk oogpunt leek die mij moeilijk aan te vechten. Tijdens de lezing loeiden gedurende enkele minuten de brandalarmen. Er werden beschuldigingen geuit van fascisme en van een eugenetisch project. Ik zag geen enkel verband tussen die verwijten en de lezing die ik bijwoonde.
We hebben een dossier overgemaakt aan de ULB en uitgelegd wat er was gebeurd. De ordedienst van de universiteit had de incidenten zelf ook gedocumenteerd. Ik heb strafklacht ingediend tegen degenen die de alarmen hadden laten afgaan en pamfletten hadden verspreid die ik als lasterlijk beschouwde. Voor zover ik weet, heeft die klacht geen gevolg gekregen. Van de ULB heb ik evenmin enige reactie gezien.
Voor mij komt de vergelijking met 2012 precies hierop neer. In 2012 leidde de verstoring van een lezing tot een petitie die zelfs door decanen werd ondertekend. In 2025 loeiden de sirenes minutenlang, maar bleef het stil aan de universiteit. In 2026 keurden twee faculteitsraden vervolgens maatregelen goed: de ene trok de erkenning van onze lezingenreeks in, de andere besliste om mijn onderwijsopdrachten stop te zetten. De ULB is onmiskenbaar grondig veranderd.
U spreekt over een toenemende intolerantie aan universiteiten. Waaraan merkt u die op?
Ik lees momenteel geregeld dat studenten in Frankrijk het ontslag eisen van professoren vanwege hun opvattingen, en soms zelfs vanwege het onderwerp van hun cursus. Ik heb het gevoel dat we ook in België die richting uitgaan. Bij sommige activisten zie ik het harde, revolutionaire marxisme-leninisme opnieuw de kop opsteken. Het lijkt alsof er interne rechtbanken ontstaan, die doen denken aan de maoïstische Rode Gardes. Er wordt nagegaan of een professor zich wel houdt aan de waarden die als "progressief" worden beschouwd. Is dat volgens hen niet het geval, dan eisen ze dat hij vertrekt.
Ik kan twee voorbeelden geven die mij rechtstreeks raken. Toen ik in de pers pleitte voor de laïciteit aan de universiteit, zagen sommigen daarin islamofobie. Toen ik de institutionele neutraliteit van de universiteit verdedigde, een voorwaarde die volgens mij noodzakelijk is voor de academische vrijheid, werd dat beschouwd als medeplichtigheid aan genocide. Dat studenten deze kwesties vanuit een activistische invalshoek benaderen, kan ik begrijpen. Ze hebben niet altijd voldoende afstand of veel voeling met de academische gebruiken. Toen ik deze lezingen organiseerde, verwachtte ik uiteraard protest van hun kant. Maar ik had niet verwacht dat hun protest ook intern steun zou krijgen van faculteitsraden, die uit professoren bestaan.
Was u verrast door de stemmingen van uw collega's?
Ja, absoluut. Je moet goed beseffen wat dat betekent. Het gaat om twee verschillende raden, in twee faculteiten – Wetenschappen en Geneeskunde – die je niet meteen als bijzonder politiek geëngageerd zou beschouwen. In elk van die raden hebben dertig tot veertig academici, ervaren onderzoekers en docenten, zich uitgesproken voor de intrekking van de maatregelen die hun werden voorgelegd. Collega's, decanen en vervolgens ook het rectoraat hebben die werkwijze bekrachtigd. Eerlijk gezegd had ik niet gedacht dat het zo ver zou komen.
Welke boodschap krijgt een jonge onderzoeker hierdoor?
Dat is wat mij het meest zorgen baart. Ik ben aan het einde van mijn loopbaan en onderzoeksdirecteur bij het FNRS. Mij kunnen ze niet veel schade meer berokkenen. Maar welke les trekken jonge professoren uit wat iemand in mijn positie kan overkomen? Mijn uitsluiting dient als voorbeeld. Ze begrijpen maar al te goed dat ze er beter voor zorgen bepaalde studenten en het rectoraat niet tegen zich in het harnas te jagen.
Stel u een onderzoeker voor die nog geen vaste positie heeft of vreest voor de financiering van zijn onderzoek. In die omstandigheden zal hij vooral geen risico's nemen. Studentenvertegenwoordigers hebben bovendien meer gewicht gekregen bij de benoeming en bevordering van professoren. Er zijn maar weinig plaatsen en de kandidaten moeten het tegen elkaar opnemen. Een negatief oordeel van studenten kan op die manier op zichzelf al volstaan om een benoeming mis te lopen en een carrière te zien instorten. Daarom gaat wat mij overkomt volgens mij veel verder dan mijn persoonlijke situatie. Een dergelijk klimaat van intolerantie is absoluut ongezond voor een universiteit.