Van Southampton tot Belfast: waarom steeds meer Britten een burgeroorlog vrezen

Toen Elon Musk in de zomer van 2024 zijn waarschuwing de wereld instuurde, reageerden politici en media vernietigend. Zijn uitspraak werd afgedaan als provocatie, paniekzaaierij en onverantwoord populisme. Twee jaar later klinkt het debat opvallend anders. Niet zozeer omdat de situatie fundamenteel veranderd is, maar omdat steeds meer invloedrijke figuren openlijk dezelfde bezorgdheid uiten.

De vraag of de maatschappelijke samenhang van het land onder druk staat, wordt niet langer alleen gesteld op sociale media of in politieke niches. Ze duikt ook op in universiteiten, veiligheidskringen en de top van de Britse politiek. Het meest opmerkelijke is misschien niet dat sommigen over burgeroorlog spreken. Het meest opmerkelijke is wie dat doet.

"Zo eindig je met burgeroorlog"

De opvallendste politieke waarschuwing kwam de voorbije weken van Kemi Badenoch, leider van de Britse Conservatieve Partij. In een BBC-documentaire verklaarde ze dat identitaire conflicten en het uitspelen van bevolkingsgroepen tegen elkaar op lange termijn kunnen uitmonden in burgeroorlog. "Dat is hoe je uiteindelijk bij een burgeroorlog uitkomt", klonk het.

Badenoch ziet hoe politieke conflicten steeds vaker worden uitgevochten langs etnische, religieuze en culturele breuklijnen. Politici die daar electoraal voordeel uit proberen te halen, creëren volgens haar problemen die toekomstige generaties zullen moeten oplossen.

Juist daarom is haar waarschuwing zo opvallend. Nog niet zo lang geleden werd het begrip burgeroorlog vrijwel uitsluitend gebruikt door activisten en opiniemakers. Vandaag gebruikt ook de leider van een partij die veertien jaar lang het Verenigd Koninkrijk bestuurde dezelfde term.

Oud-kolonel ziet rode lichten knipperen

Ook Richard Kemp trekt al jaren aan de alarmbel. De voormalige legerkolonel en Afghanistanveteraan vindt dat opeenvolgende regeringen de gevolgen van massamigratie en mislukte integratie veel te lang hebben onderschat. Daarbij verwijst hij geregeld naar de grooming gangs-schandalen, waarbij jarenlang kwetsbare minderjarige meisjes seksueel werden uitgebuit.

Daarnaast wijst hij op islamistisch extremisme, toenemend messengeweld en groeiende verdeeldheid in delen van het land. Volgens Kemp ontstaat een gevaarlijke situatie wanneer burgers het vertrouwen verliezen dat de overheid nog controle heeft over ontwikkelingen die rechtstreeks raken aan veiligheid en openbare orde.

Dat wantrouwen blijft niet zonder gevolgen. Het vertaalt zich steeds vaker in woede en frustratie. Zijn analyse krijgt extra gewicht omdat ze afkomstig is van iemand die zijn loopbaan heeft opgebouwd rond nationale veiligheid en terrorismebestrijding.

Oxford bespreekt het ondenkbare

Dat de discussie niet langer beperkt blijft tot politici en voormalige militairen bleek dit voorjaar aan Oxford. Tijdens het Oxford Literary Festival vond een debat plaats met een titel die enkele jaren geleden nauwelijks denkbaar was: Is Civil War Coming to the UK? Een van de hoofdsprekers was David Betz, professor oorlogsstudies aan King's College London. Betz bestudeert burgeroorlogen, opstanden en gewapende conflicten.

Vandaag richt hij zijn aandacht steeds vaker op ontwikkelingen binnen het Verenigd Koninkrijk zelf. In zijn analyse vormen economische stagnatie, identitaire politiek, parallelle gemeenschappen, massamigratie en een afnemend vertrouwen in instellingen een potentieel explosieve combinatie. Bovendien beschouwt hij Groot-Brittannië en Frankrijk als de Europese landen waar het risico op ernstige interne spanningen het grootst is.

Betz behoort daarmee tot een groeiende groep academici die de recente onlusten zien als symptomen van een diepere crisis. Een recente peiling van het gerenommeerde Britse onderzoeksbureau YouGov onderstreept die evolutie. Daaruit bleek dat ongeveer 30 procent van de Britten een burgeroorlog binnen tien jaar mogelijk acht. Alleen al dat cijfer toont hoe sterk het debat de voorbije jaren is verschoven.

Het koor van onheilsprofeten groeit

Badenoch, Kemp en Betz staan niet alleen. Ook Matt Goodwin mengt zich al jaren in het debat. De Britse politicoloog, auteur en commentator groeide uit tot een van de bekendste critici van het migratiebeleid. Goodwin waarschuwt geregeld dat de sociale cohesie onder druk staat en dat veel Britten het gevoel hebben de controle over hun land te verliezen. Volgens hem wordt die bezorgdheid door de gevestigde politiek te vaak weggewuifd of onderschat.

Ook Nigel Farage hoort in dit rijtje thuis. De leider van Reform UK waarschuwde al vaker dat Groot-Brittannië de controle over migratie, integratie en openbare orde verliest. Voor zijn critici is hij een politieke oproerkraaier die spanningen rond migratie en identiteit bewust aanwakkert. Voor zijn aanhangers is hij juist een van de weinige politici die problemen benoemt waar de gevestigde partijen liever omheen lopen.

Een poging tot onthoofding schokt Belfast

Tegen die achtergrond kregen de gebeurtenissen in Southampton en Belfast een betekenis die veel verder reikt dan de feiten zelf. De moord op Henry Nowak leidde tot nationale verontwaardiging en een felle discussie over politie, justitie en de manier waarop de autoriteiten met de zaak omgingen.

Kort daarna werd ook Belfast opgeschrikt door zware onlusten. Auto's gingen in vlammen op, gebouwen werden aangevallen en de politie moest waterkanonnen inzetten om de orde te herstellen. De aanleiding voor de rellen was een aanval die in heel Groot-Brittannië diepe indruk maakte. Stephen Ogilvie werd op straat aangevallen door de 30-jarige Soedanese asielzoeker Hadi Alodid.

De beelden verspreidden zich razendsnel via sociale media. Daarop is te zien hoe de aanvaller herhaaldelijk met een mes naar de hals van het slachtoffer uithaalt. Voor veel Britten bestond er weinig twijfel over wat zij zagen: een poging tot onthoofding. Ogilvie overleefde de aanval, maar verloor een oog. De schok was dan ook enorm. Voor critici van het migratiebeleid groeide Belfast uit tot het zoveelste voorbeeld van een overheid die de gevolgen van haar eigen migratiebeleid niet langer beheerst.

Starmer ziet een andere vijand

Premier Keir Starmer trekt echter een heel andere conclusie. Waar Badenoch, Kemp en Betz vooral wijzen op de gevolgen van massamigratie, mislukte integratie en afbrokkelende sociale cohesie, legt Starmer de nadruk op extreemrechtse agitatoren en online ophitsing. Na de rellen in Belfast waarschuwde hij voor groepen die bestaande spanningen bewust aanwakkeren en uitbuiten.

Daarmee loopt een duidelijke breuklijn door het Britse debat. Beide kampen erkennen dat de spanningen oplopen, maar verschillen fundamenteel van mening over de oorzaak. Voor Starmer ligt het grootste gevaar bij radicalisering en opruiing. Voor Badenoch, Kemp en Betz zijn de rellen en gewelddadige incidenten juist symptomen van diepere maatschappelijke problemen die jarenlang zijn genegeerd.

Het taboe is gevallen

De echte verschuiving zit niet in de vraag of er ooit een burgeroorlog komt. De echte verschuiving is dat steeds meer gezaghebbende stemmen vinden dat die vraag vandaag dringend aan de orde is. Wat twee jaar geleden nog werd afgedaan als een marginale theorie, is intussen uitgegroeid tot een debat dat het hart van het Britse politieke en maatschappelijke leven heeft bereikt.