Boualem Sansal of de man die weigerde te zwijgen (vrije tribune)

Sommige boeken lees je. Andere doorsta je. La Légende, het nieuwste werk van Boualem Sansal, behoort zonder twijfel tot die tweede categorie. Je slaat de pagina’s niet om uit nieuwsgierigheid naar een verhaal, maar met het gevoel een man te vergezellen die terugkeert uit een gebied waar maar weinigen ongeschonden uit komen: de politieke gevangenis van het Algerijnse regime.

Gedurende een jaar onderging Boualem Sansal wat autoritaire regimes het best kunnen: isoleren, uitputten, vernederen en doen twijfelen. Zijn misdaad? Gebruikmaken van wat elke waardige samenleving zou moeten garanderen: de vrijheid om te denken en te spreken.

Wanneer hij na lange maanden gevangenschap terugkeert naar Frankrijk, verwachten velen een gebroken man te zien. In plaats daarvan verschijnt een schrijver die onmiddellijk opnieuw de pen opneemt. Niet om af te rekenen. Niet om medelijden op te wekken. Maar om te getuigen. En getuigen is soms de meest veeleisende vorm van moed.

Wat in La Légende meteen opvalt, is het ontbreken van enige pose. Boualem Sansal probeert zich nooit als een held neer te zetten. Hij vertelt. Hij observeert. Hij noteert. Hij beschrijft hoe een wereld functioneert waarin willekeur de plaats van het recht heeft ingenomen, waar de beschuldiging voorafgaat aan het bewijs en waar justitie haar oorspronkelijke opdracht lijkt vergeten te zijn.

Via zijn verhaal ontvouwt zich de volledige machtsmachine van een systeem dat kritiek enkel met dwang weet te beantwoorden. Een systeem dat de liefde voor een land verwart met de verplichting om degenen die het besturen toe te juichen.

Al meer dan vijfentwintig jaar herhaalt Boualem Sansal nochtans dezelfde boodschap: van je land houden betekent willen dat het vrij is. Die trouw maakt hem wellicht zo bijzonder. Hij had definitief kunnen vertrekken. Hij had kunnen kiezen voor het comfort van westerse zekerheden. Hij had kunnen opgeven. Maar dat deed hij nooit.

Zelfs wanneer hij waarschuwde voor de opkomst van het islamisme of de ontsporingen van de Algerijnse machthebbers aanklaagde, voelde je bij hem geen wrok, maar een diepe droefheid. De droefheid van iemand die ziet hoe een volk verhinderd wordt om zijn volledige potentieel te bereiken.

Die pijn loopt als een rode draad door La Légende. Maar er is ook iets anders. Iets onverwachts. Een vorm van licht. Te midden van muren, sloten, vernederingen en ziekte ontdekt Boualem Sansal de broederschap van de vergeten mensen. Anonieme gevangenen. Mannen zonder podium of bekendheid. Gebroken levens waar niemand over vertelt.

Het zijn vaak de mooiste pagina’s van het boek. De gevangenis houdt op louter een plek van opsluiting te zijn. Ze wordt een observatiepost van de menselijke conditie. Een plaats waar zowel het slechtste als het beste in de mens zichtbaar wordt.

En dan is er nog dat merkwaardige idee dat uiteindelijk de titel van het boek bepaalt: de legende. In de gevangenis noemen medegevangenen hem zo. Waarom? Omdat een legende meer is dan een persoon. Ze is hoop. Ze is wat van mond tot mond gaat wanneer alles verloren lijkt. Ze is wat opgesloten mannen laat geloven dat de deuren ooit opnieuw zullen opengaan.

Gaandeweg krijgt het woord een bijna universele betekenis. De legende wordt de vrijheid zelf. Een vrijheid die men kan uitstellen, bedreigen of opsluiten, maar nooit volledig vernietigen.

Ik kan deze passages niet lezen zonder te denken aan allen die zich tijdens dat verschrikkelijke jaar hebben ingezet. Ik had het geluk, en zelfs de eer, deel uit te maken van de groep die het Steuncomité voor Boualem Sansal heeft opgericht. We kwamen uit verschillende achtergronden, maar deelden één eenvoudige overtuiging: je laat een schrijver niet alleen tegenover een politieke gevangenis staan.

Maandenlang hebben we geschreven, ondertekend, gewaarschuwd, georganiseerd en gepleit. We weigerden dat zijn naam uit de media zou verdwijnen. We weigerden dat de vergetelheid haar werk zou doen.

Nog steeds voel ik een diepe trots wanneer ik terugdenk aan die collectieve strijd. Niet omdat we iets uitzonderlijks zouden hebben verricht, maar omdat het eenvoudigweg juist was. Rechtvaardigheid begint vaak met de weigering om weg te kijken.

Dit boek is ook een les voor onze tijd. We leven in samenlevingen waarin het woord “verzet” te pas en te onpas wordt gebruikt. Een tegenslag of een meningsverschil volstaat soms al om zichzelf tot slachtoffer uit te roepen.

La Légende zet de zaken weer in perspectief. Echt verzet betekent je ideeën blijven verdedigen wanneer ze je in de gevangenis kunnen doen belanden. Echt verzet betekent je waardigheid behouden wanneer alles erop gericht is die af te nemen. Echt verzet betekent uit de beproeving komen zonder haat.

Dat laatste heeft me wellicht het meest geraakt. Boualem Sansal klaagt aan, maar zoekt nooit wraak. Hij hekelt, maar geeft de hoop niet op. Hij bekritiseert een regime zonder een volk te veroordelen.

Die nuance, die zeldzaam geworden is, verleent zijn getuigenis een bijzondere kracht. Uiteindelijk vertelt La Légende minder het verhaal van een gevangenschap dan van een overwinning. Niet de overwinning van een man op zijn bewakers — die blijft altijd tijdelijk. Wel de overwinning van het woord op de stilte. Van de herinnering op de vergetelheid. Van een schrijver die opnieuw bewijst dat een boek zelfs de dikste muren kan overstijgen.

En wanneer je het boek dichtklapt, blijft één overtuiging overeind: autoritaire regimes beschikken over gevangenissen. Schrijvers beschikken over de tijd. En de geschiedenis toont bijna altijd wie van de twee uiteindelijk aan het langste eind trekt.