Sabena, 1923-2001: Van de pioniers van Haren tot de uiteindelijke landing. (column)
Vijfentwintig jaar na het faillissement op 7 november 2001 blikken we terug op de geschiedenis van Sabena. Van de dubbeldekkers van Haren tot intercontinentale routes: het bedrijf was getuige van de opkomst van de Belgische luchtvaart. Een column van Alain Schenkels.
Samenvatting van het artikel
De auteur beschrijft de belangrijkste mijlpalen van Sabena, van de eerste vluchten naar Léopoldville tot de opkomst van intercontinentale routes. Hij blikt terug op de rol van het bedrijf in de luchtbruggen naar Congo en onderzoekt de verantwoordelijkheid van de Belgische staat, de raad van bestuur en Swissair in het faillissement van 2001.
Op 12 februari 1925 vertrokken drie mannen vanaf vliegveld Haren aan boord van een dubbeldekker genaamd Princesse Marie-José . Léopold Roger was de piloot, Edmond Thieffry de navigator en Joseph De Bruycker de vliegtuigmonteur. De reis naar Léopoldville, het huidige Kinshasa, duurde 51 dagen. Tien jaar later legden passagiers van Sabena de reis in ongeveer vijf en een halve dag af. In januari 1960 vloog een Boeing 707 van Sabena de twee steden rechtstreeks met elkaar.
Deze drie reizen illustreren de vooruitgang die is geboekt. Binnen een generatie veranderde een overtocht die ooit een expeditie was in een commerciële route. Deze kon nu zonder tussenstops worden afgelegd. Toen Sabena op 7 november 2001 de activiteiten staakte, kwam er ook een einde aan dit stukje Belgische geschiedenis.
Het verhaal van Sabena begint in Haren.
Op 23 mei 1923 werd de Belgische Luchtvaartmaatschappij (Sabena) opgericht. Sabena zette het werk voort dat na de Eerste Wereldoorlog was begonnen door het Nationaal Syndicaat voor de Studie van Luchttransport. In Haren werden de eerste civiele vliegtuigen omgebouwd van militaire vliegtuigen. Er waren al testvluchten naar Parijs en Londen uitgevoerd. De volgende stap was om deze proefvluchten om te zetten in een reguliere commerciële dienstregeling.
Congo maakte vanaf het begin deel uit van het project. België wilde zijn metropool met zijn kolonie verbinden en daar een binnenlands spoornetwerk ontwikkelen. De reguliere lijn tussen Brussel en Léopoldville, die in 1935 werd geopend, vervulde deze ambitie. Men kan de vaardigheid van de bemanningen bewonderen en tegelijkertijd inzien in hoeverre dit netwerk te danken was aan de koloniale belangen van die tijd.
De oorlog verstoorde deze aanvankelijke groei. In Europa onderbrak de invasie van België de normale bedrijfsvoering. In Congo zette Sabena een deel van haar activiteiten voort en droeg bij aan de geallieerde inspanningen. Gilbert Périer (voorzitter van de raad van bestuur van de Belgische luchtvaartmaatschappij Sabena) was met name betrokken bij het opzetten van een strategische verbinding met Caïro, via Khartoem. Gilbert Périer zag in Amerikaanse viermotorige transportvliegtuigen al een kans om naoorlogse routes te ontwikkelen.
Selmo Vernieuwe, van de Lancaster naar de DC-4.
Aan het einde van de oorlog bood Gilbert Périer Anselme Vernieuwe, beter bekend als "Selmo", een functie aan bij Sabena om hem te helpen zijn netwerk opnieuw op te bouwen. De jonge piloot had aanvankelijk in het verzet gewerkt, binnen een inlichtingen- en ontsnappingsnetwerk. Dit netwerk hielp geallieerde piloten met name Groot-Brittannië te bereiken. In 1943 trad hij toe tot de Royal Air Force. Hij vloog 33 missies voor Bomber Command, als piloot van een Lancaster.
Direct na de oorlog nam Selmo Vernieuwe verantwoordelijkheden op zich binnen de operationele afdeling en werd uiteindelijk directeur. Hij rekruteerde voormalige RAF-piloten om de Europese routes nieuw leven in te blazen en droeg bij aan de ontwikkeling van verbindingen met Noord-Amerika en Belgisch Congo. Hij vloog ook als gezagvoerder op de commerciële routes van Sabena.
In februari 1946 nam hij deel aan het overvliegen van de eerste Douglas DC-4 van het bedrijf, genaamd Ville de Bruxelles , vanuit Californië . Een paar dagen na aankomst in België was het vliegtuig al op weg naar Léopoldville.
In 1950 behaalde Selmo Vernieuwe zijn Belgische helikoptervliegbrevet, nummer 1. Hij droeg bij aan de lancering van een posthelikopternetwerk en vervolgens aan de start van Sabena's reguliere passagiersroutes in 1953. Vanaf de helikopterhaven Allée Verte in Brussel opende het bedrijf onder andere een dienst naar Rotterdam. Datzelfde jaar stelde hij zijn neef, mijn vader René Schenkels, voor om bij het bedrijf te komen werken.
Van Zaventem naar de Congo-luchtbrug.
Naarmate Expo 58 dichterbij kwam, werd Melsbroek te klein om het verwachte vliegverkeer te verwerken. De nieuwe faciliteiten in Zaventem werden geopend voor de Wereldtentoonstelling. De luchthaven paste vervolgens haar start- en landingsbanen en hangars aan voor straalvliegtuigen. Bestellingen van Boeing 707's verplichtten Sabena tot een luchtvaartindustrie die investeringen van een compleet andere omvang vereiste.
Op 30 juni 1960 verkreeg Congo zijn onafhankelijkheid. Op 5 juli kwam de Force Publique in opstand. De onrust verspreidde zich en duizenden Europeanen, voornamelijk Belgen, probeerden het land te verlaten. Sabena zette met de steun van andere luchtvaartmaatschappijen een luchtbrug naar Brussel op.
Een historisch onderzoek van de Amerikaanse luchtmacht schat dat in juli en augustus ongeveer 17.000 mensen door Sabena en haar partners zijn geëvacueerd. Al in 1961 prees een Belgisch parlementair rapport de rol van de luchtvaartmaatschappij en haar personeel. Een eerbetoon aan mijn vader, die steward was bij Sabena en zich vrijwillig aanmeldde voor de luchtbrug. Vijfendertig jaar na de pioniersvlucht naar Léopoldville werd de verbinding met Congo gebruikt om gezinnen in noodsituaties naar huis te brengen.
De komst van het straalvliegtuigtijdperk bracht ook zijn deel van de tragedies met zich mee. Op 15 februari 1961 stortte een Boeing 707 van Sabena neer in Berg, vlakbij Kampenhout. Alle 61 passagiers en 11 bemanningsleden kwamen om het leven, evenals een boer op de grond. Een monument herinnert nu aan de verwoestende gevolgen van deze ramp.
In november 1964 kwam Sabena opnieuw in actie tijdens de gijzelingscrisis in Stanleyville (nu Kisangani). Na Operatie Rode Draak, uitgevoerd door Belgische parachutisten met Amerikaanse steun, nam de luchtvaartmaatschappij deel aan de repatriëring van gijzelaars naar België. Gilbert Périer hielp deze nieuwe luchtbrug in slechts enkele dagen te organiseren.
De 34 Airbus-vliegtuigen en de controle van Sabena.
Het prestige van langeafstandsvluchten was niet genoeg om de balans op te maken. Eind jaren zeventig zorgde de tweede oliecrisis voor een stijging van de brandstofprijzen, terwijl de groei van het passagiersverkeer afzwakte. Deze problemen hielden decennialang aan. In een Europese markt die zich geleidelijk aan openstelde voor concurrentie, zocht Sabena naar samenwerkingsverbanden. Aanvankelijk benaderde het KLM en British Airways, daarna Air France. Swissair volgde.
In 1995 verwierf Swissair een belang van 49,5% in het bedrijf. De Belgische staat en andere aandeelhouders behielden samen de resterende 50,5%. België had op papier een meerderheidsbelang. In werkelijkheid concludeerde het parlementaire onderzoek echter dat de staat zijn belangen niet adequaat had verdedigd en zich als een minderheidsaandeelhouder had gedragen. Het onderzoek wees er ook op dat de informatiestroom tussen overheidsinstanties en de verantwoordelijke ministers soms ontoereikend was.
Op 17 november 1997 besloot de raad van bestuur tot de aanschaf van 34 Airbus-vliegtuigen . Het ontwikkelingsplan, waarin het gebruik van de vliegtuigen werd gespecificeerd, volgde een maand later. Er bestonden al twijfels over de financiering. Het parlementaire onderzoek bracht de druk van Swissair ten gunste van Airbus en de passiviteit van de raad van bestuur aan het licht. De vlootvernieuwing kon gerechtvaardigd worden. Sabena vastleggen op 34 vliegtuigen voordat het plan dat het gebruik ervan zou rechtvaardigen, was echter een heel ander soort gok.
De Astoria-deal en het faillissement.
In juli 2001 ontmoetten premier Guy Verhofstadt en vicepremier Johan Vande Lanotte Mario Corti, de topman van SAirGroup, in Hotel Astoria. De overeenkomst, die op 2 augustus werd geformaliseerd, ontsloeg de Zwitserse groep van haar verplichting om meerderheidsaandeelhouder te worden. De Belgische staat en Sabena trokken de reeds tegen hen aangespannen rechtszaken in. In ruil daarvoor zou SAirGroup € 258 miljoen bijdragen en de Belgische staat € 172 miljoen.
Volgens het parlementaire onderzoek heeft de raad van bestuur de overeenkomst zonder bezwaar tegen de bepalingen ervan goedgekeurd. De Zwitserse groep betaalde de eerste tranche, die in het najaar verwacht werd, niet. In oktober gaf de Europese Commissie toestemming voor een reddingslening van € 125 miljoen om de directe liquiditeitsproblemen op te vangen. Op 7 november verklaarde de handelsrechtbank van Brussel het bedrijf failliet.
Het faillissement van de Zwitserse partner was de aanleiding voor de ineenstorting. De verantwoordelijkheid van België blijkt uit de beslissingen die eraan voorafgingen. Opeenvolgende regeringen lieten de controle die ze van de Belgische meerderheid hadden gekregen, uithollen. De raad van bestuur zette het bedrijf in op een expansie zonder de gevolgen daarvan voldoende te onderzoeken. Bij de Astoria zag de overheid af van een bestaande juridische claim in ruil voor een financiële bijdrage die nooit is geleverd.
Die ochtend landde Sabena's laatste vlucht op de luchthaven van Zaventem, afkomstig uit Cotonou, Benin. In 1925 hadden de pioniers die vanuit Haren vertrokken er 51 dagen over gedaan om Léopoldville in Congo te bereiken.
Tussen dat vertrek uit Haren en de uiteindelijke landing in Zaventem hadden generaties piloten, monteurs, cabinepersoneel en grondpersoneel van dit avontuur hun beroep gemaakt. Sabena's 78 jaar behoren ook aan hen toe.
